Laat die afspiegelingsnorm los

De ene keer is iemands afkomst aanleiding tot verontruste commentaren, de andere keer niet. De precieze scheidslijnen blijven onduidelijk. Pleitbezorgers van afspiegeling zeggen voor diversiteit te zijn. Maar dit betreft dan wel een specifieke invulling van het begrip, schrijft Sebastien Valkenberg.

Sebastien Valkenberg is filosoof en schrijver.

Weer geen Drent genomineerd voor de Socrates Wisselbeker. Net zoals Drenten in de voorgaande jaren ook afwezig waren op de shortlist voor deze filosofieprijs. Laat staan dat de beker, uitgereikt voor het meest prikkelende filosofieboek van het afgelopen jaar, op een schouw belandde in Assen.

U begrijpt niet waarom ik me opwind over de provincie waaruit iemand komt? Het is anders doodnormaal om aandacht te vragen voor iemands afkomst als er prijzen worden uitgereikt. Zo is het volgens ‘de vrouwelijke redactie van Filosofie Magazine’ een probleem dat zich onder de vijf genomineerden voor de Socrates Wisselbeker maar één vrouw bevindt – Tinneke Beeckman met Macht en onmacht. En ga er maar vanuit dat dezelfde discussie ook oplaait als straks het literaire prijzenseizoen weer losbarst.

De toonzetting van dit soort berichten doet vermoeden dat we te maken hebben met een misstand. Shortlists zouden een afspiegeling moeten zijn van de pluriforme samenleving. Anders komt, staat er op de website van Filosofie Magazine, de diversiteit in gevaar.

Het ligt nogal subtiel. De ene keer is iemands afkomst aanleiding tot verontruste commentaren, de andere keer weer niet. De precieze scheidslijnen willen nooit helemaal duidelijk worden. Maar één ding staat vast. De ondervertegenwoordiging der Drentenaren leidt nimmer tot noodklokgelui. Net zoals de pleidooien verstommen zodra het, om maar iets te noemen, de bezetting van de vuilniswagen betreft. Allemaal mannen die aan de wagen hangen en het grof vuil van de stoeprand halen. Weg afspiegeling, maar denk niet deze vorm van genderongelijkheid bestrijding verdient.

Fnuikender is dat de nadruk op iemands achtergrond vervelende bijwerkingen heeft. Zo groeit die achtergrond uit tot een kwaliteit die bovenmatig veel aandacht krijgt. Toegespitst op de Socrates Wisselbeker: de vraag of een auteur een goed boek heeft geschreven wordt verdrongen door de vraag of die van het juiste geslacht is.

Jawel, Tinneke Beeckman is vrouw én filosoof. Maar is ze daarmee ook een vrouwelijke filosofe? Ik kan me niet voorstellen dat je haar een plezier doet met deze kwalificatie. Haar Macht en onmacht is een hartstochtelijk pleidooi om zuinig te zijn op verlichtingswaarden, waarvan de vrije meningsuiting de meest voor de hand liggende is, maar bepaald niet de enige. Urgent, goed geschreven en wat mij betreft de winnaar van de beker. Maar wat er vrouwelijk aan is? Ik heb het niet kunnen ontdekken.

Allochtonen kiezen bijna vier keer vaker voor de studie farmacie dan autochtonen – wat geeft dat?

Waarom zou afspiegeling het ideaal moeten zijn? Of zoals de vrouwelijke redactie van Filosofie Magazine zegt: „54% van de afgestudeerden aan de universiteit is vrouw. Hoe kan het dan dat wij zo weinig van deze vrouwen horen?”

Meer dan de helft van de afgestudeerden is vrouw, terwijl van de 64 filosofieboeken die vorig jaar verschenen er maar zes een vrouwelijke auteur hebben – een score van iets minder dan één op tien. Tussen haakjes: volgens de afspiegelingslogica moet je dan concluderen dat vrouwen oververtegenwoordigd zijn op de shortlist voor de Socrates Wisselbeker (een uit vijf). Die klacht klinkt dan weer niet, maar dat terzijde. Het gaat om de overtuiging dat het overzicht van filosofietitels een samenleving in het klein hoort te zijn. Die is twijfelachtig.

Mensen maken verschillende afwegingen, dat heet vrijheid, en die resulteren in uiteenlopende levenspaden. Dat blijkt ook uit de ranglijst van meest gekozen studies die het CBS vorig jaar uitbracht. Opvallend is de populariteit van farmacie onder studenten van allochtone komaf. Die studie kiezen ze bijna vier keer vaker dan studenten van autochtone afkomst. Omgekeerd tref je bij Nederlands en journalistiek juist weinig allochtonen aan.

Onderzoek van Researchned geeft inzicht in de motieven van allochtone studenten, die behalve farmacie vaak voor tandheelkunde en rechten kiezen. Met name vrouwen vinden maatschappelijke status en een goed salaris belangrijker dan autochtone studenten. Je zou het ook positiever kunnen formuleren: ze hechten er waarde aan om later financieel zelfstandig te zijn.

Ironisch. Pleitbezorgers van afspiegeling zeggen voor diversiteit te zijn. Maar dit betreft dan wel een specifieke invulling van het begrip. Mensen zijn in de eerste plaats vertegenwoordigers van een groep, die je vervolgens kunt gaan turven als er een prijsuitreiking aan zit te komen, in plaats van individuen met eigen beweegredenen. Voor de maatschappelijke verschillen die hieruit (kunnen) voortvloeien – echte diversiteit – is maar weinig ruimte, want dan gaan de alarmbellen af.

Laat die afspiegelingsnorm toch los. Niemand ligt wakker van de ondervertegenwoordigde Drent, en terecht. Maar laat die bekommernis dan ook achterwege als het andere achtergronden betreft.