Dit is de prijs van nieuws in Afghanistan

In Afghanistan is de persvrijheid een zaak van leven of dood. De Talibaan vallen nu openlijk medewerkers van tv-zenders aan, blijkt na een aanslag op TOLO TV.

Afghaanse rouwstoet voor Saeed Jawad Hossini (29), een van de medewerkers van TOLO TV die omkwam bij de Talibaanaanslag in januari. Foto AFP

‘Eigenlijk vind ik persvrijheid mijn leven niet waard”, zegt Reza. We wachten op de chef van de nieuwsdienst, in een klein kamertje op de derde verdieping.

Tien minuten eerder liet Reza, een jonge redactieassistent, ons binnen in het gebouw van TOLO TV, Afghanistans grootste commerciële tv-zender. Het pand is sinds eind januari veranderd in een vesting. Zodra het drie meter hoge en twee vuisten dikke stalen hek piepend opzij rolde, wrong Reza zich door de opening en liep snel op onze auto af, zijn felgele trui afstekend bij het grauw van de wapens en uniformen van de bewakers. „Kom snel binnen, we lopen gevaar.”

Eind januari pleegden de Talibaan een zelfmoordaanslag op een pendelbusje met TOLO-medewerkers. Zeven werden gedood, zeventien gewond. De aanslag werd opgeëist door de Talibaan. Nooit eerder vielen de opstandelingen zo openlijk Afghanistans vrije media aan.

„Ik heb er lang over nagedacht”, zegt Reza. Hij dempt zijn stem. „Persvrijheid is een groot goed. Ik kan in mijn eentje beslissen dat ik er mijn leven voor wil geven, maar het gáát niet alleen om mijzelf. Het gaat ook om mijn familie, om de mensen die van mij afhankelijk zijn.” Hij werpt een blik op de deur. Nog steeds geen nieuwschef.

TOLO’s nieuwschef Lotfullah Najafizada is laat wegens een overleg over steun aan de gewonde medewerkers en hun familie. Als hij komt binnen snellen, verlaat Reza het vertrek. De twijfels van Reza over de offers voor de persvrijheid zijn de nieuwschef vreemd. „Voor ons is het een kwestie van eer”, zegt Najafizada. „Wij offeren ons op voor waarden die groter zijn dan mensenlevens. Vrijheid, democratie.”

Legitieme doelwitten

Op 12 oktober publiceerden de Talibaan een verklaring op hun website Voice of Jihad waarin ze de nieuwszenders TOLO TV en 1TV tot „legitieme militaire doelwitten” bestempelden wegens „hun respectloze en vijandige acties jegens de Afghaanse natie van mujahedeen”.

De reden: tijdens de gevechten om de noordelijke stad Kunduz, die eind september voor korte tijd in handen kwam van de Talibaan, hadden de zenders bericht over het gerucht dat Talibaanstrijders studenten van een vrouwenopleiding zouden hebben verkracht. Dat was tegen het zere been van de opstandelingen, hoewel in elk geval TOLO de decaan van de opleiding aan het woord liet. Die ontkrachtte het gerucht. Volgens hem waren alle studentes tijdens de gevechten thuis bij hun families om het Offerfeest te vieren.

TOLO’s nieuwschef Najafizada heeft al weken niet meer thuis geslapen. De tv-burcht is zijn thuis geworden. „Ons land staat op een kritiek punt. Tweederde van de bevolking is jonger dan 25 jaar en herinnert zich het Talibaanregime niet. Ze zijn opgegroeid in vrijheid. Die is deel geworden van hun dna. Ze zullen die niet laten wegnemen. Daarom denk ik dat we op korte termijn wellicht terugslagen zullen kennen, maar op de lange termijn alleen maar kunnen winnen. De toekomst lacht Afghanistan toe.”

Maar sinds de terugtrekking eind 2014 van het overgrote deel van de internationale troepenmacht onder leiding van de NAVO, zijn al honderdduizenden Afghanen hun land ontvlucht. De gevechten nemen hand over hand toe en bij gebrek aan een effectieve Afghaanse luchtmacht opereren de jihadistische opstandelingen in steeds grotere groepen.

Zware druk

De overrompeling van Kunduz toont de zware druk waaronder het Afghaanse regeringsleger staat. De Talibaan hielden volgens de meeste berichten in de westerse media de stad maar enkele dagen in handen. In werkelijkheid duurde het weken voordat de laatste Talibaaneenheden uit de buitenwijken waren verdreven. De stad is tot op de dag van vandaag omringd door Talibaanstrijders.

In zijn riante werkkamer kijkt Fazel Karim Fazel, directeur van Shamshad TV, naar een natuurprogramma op een beeldscherm met de breedte van een uit de kluiten gewassen boekenkast. We zitten diep weggezakt in luxe fauteuils. Terwijl een tijger zijn prooi besluipt, vertelt Fazel over zijn tv-zender, de enige die volledig uitzendt in de Pashto-taal. De Pashtunbevolking vormt met ruim 40 procent Afghanistans grootste etnische groep die de Talibaan voortbracht. „We hebben veel zendtorens in Talibaangebied. Wij hebben nooit problemen met de Talibaan. Maar als je partijdig wordt dan dreigt natuurlijk gevaar.”

Hij weigert de aanslag op het busje met TOLO-medewerkers ondubbelzinnige te veroordelen. „Dat is iets tussen die stations en de Talibaan. De Talibaan weten waarom ze dit gedaan hebben, de zenders weten het ook. In dit land kan zoiets gebeuren om vele redenen. Misschien had het niet eens te maken met Kunduz. Misschien verdenken de Talibaan TOLO ervan geld aan te nemen van hun westerse vijanden.”

De newsroom van Shamshad is schaars verlicht. Langs de wanden staan tafeltjes met computerschermen. Er wordt hard gewerkt aan de komende nieuwsuitzending door een handvol journalisten. De visie van directeur Fazel wordt niet door iedereen bij Shamshad gedeeld, zo blijkt.

„Wij, de journalisten van Shamshad, veroordelen deze aanslag”, zegt Babrak Darwesh. Hij zorgt dat hij buiten het gehoor is van zijn meerderen. „Zowel de regering als de Talibaan zijn erg gevaarlijk voor ons. Wij geloven dat dit een aanval op de democratie is, waarvan de vrije media een onmisbare pijler zijn.”

In de TOLO-burcht valt nieuwschef Najafizada stil als hem wordt verteld dat de Shamshad-directeur impliceerde dat TOLO wordt betaald met westers donorgeld, en dat dát de reden is dat de Talibaan het op de zender heeft voorzien. Hij haalt diep adem. „Wij zijn honderd procent onafhankelijk. Alles wat we doen wordt gefinancierd door de Afghaanse markt, met advertenties en commerciële sponsoring. Er zit geen cent donorgeld in ons televisiestation.”

Najafizada wil niet de internationale gemeenschap de Afghaanse media steunt met donaties. „We willen dat ze het land steunen, en de bevolking, dat we met z’n allen voorkomen dat Afghanistan wordt teruggeworpen in de middeleeuwen. Als we dat toestaan, minachten we het bloed van de Nederlandse, Duitse, Britse en Amerikaanse militairen die zijn gesneuveld voor onze vrijheid.”

Alles is politiek

De zusjes Elham (19) en Nasrin (21) ondervinden bijna dagelijks hoe kwetsbaar journalisten in Afghanistan zijn. Heel Afghanistan kent hun gezicht. Elham presenteert een spelshow op Saba TV. Nasrin presenteert een lichtvoetig middagprogramma op het door de Talibaan bedreigde 1TV.

„Alles is politiek in dit land”, zegt Nasrin. „Als ik in mijn programma iets doe met mode, dan is dat voor mij een manier om duidelijk te maken dat ook kleding die je niet van top tot teen bedekt islamitisch kan zijn. De Talibaan haten dat.”

Elham vertelt dat ze het liefst niet wordt herkend. „Vooral mannen geven je afkeurende blikken. Alsof mijn zus en ik een ziekte hebben. Het is onmogelijk onszelf te beschermen, maar ons kantoor wordt goed bewaakt. Als we naar buiten gaan hebben we geen bescherming. Daar hebben onze zenders geen geld voor. We kunnen voor onze programma’s geen interviews op straat doen.”

De sfeer bij 1TV is strijdbaar, vertelt Nasrin. „Na de TOLO-aanslag zei mijn chef: ‘Misschien word je gedood. Dat is goed, want je sterft dan voor de vrijheid’. Wacht even, dacht ik toen. Ik wil niet dood. Misschien wordt het tijd dat ik stop met presenteren.”

Maar de zussen besloten door te gaan. Elham stapt binnenkort waarschijnlijk zelfs van het relatief veilige Saba TV over naar Talibaandoelwit 1TV. „Omdat we ons westers kleden zijn we gewend geraakt aan bedreigingen”, zegt Nasrin. „Presenteren maakt deel uit van wie wij zijn. Dus gaan we ermee door.”