Column

Een mogelijk antwoord op de vraag wat charisma is

Het is een terugkerend probleem voor iedereen die over cabaret, theater of film praat. Het optreden van een cabaretier of acteur was ‘overtuigend’. Maar hoe leg je dat verder uit? Wat is dat: charisma, uitstraling, aanwezigheid? Is het een gevoel dat te analyseren en te onderbouwen is? Wat maakt van iemand een podiumpersoonlijkheid?

Een mogelijke verklaring gaf Freek de Jonge tijdens een van de colleges die hij dit voorjaar geeft in het Rijksmuseum. In dit mooie project richt Freek zich op zijn carrière, met prachtig, onbekend videomateriaal. Het interessantst zijn de momenten waarin hij zijn ambacht uitdiept – geen bezigheid waar cabaretiers scheutig mee zijn. Als het over optreden gaat, spreekt Freek van ‘in de flow’ zitten. Om die term uiteen te rafelen besprak hij de zeven punten van het flow-concept van de Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi.

Volgens deze psycholoog gaat het erom dat je volledig opgaat in wat je doet, en een gevoel krijgt van extase, van buiten de werkelijkheid staan. In de flow heb je een innerlijke helderheid over wat je wilt bewerkstelligen en weet je dat het doel te halen moet zijn, omdat je over de vaardigheden beschikt die dat mogelijk maken. Je beschikt over een gevoel van kalmte en bent in een staat voorbij de kwetsbaarheid van het ego – ongenaakbaar. Tevens valt het tijdsbesef weg; je staat in het nu. Freek: „Als je opkomt en het begint te lopen, dan doet de tijd er niet meer toe. Een heerlijke ervaring.” Slotpunt: de motivatie komt van binnenuit.

De flow, dat los zijn van jezelf en opgaan in wat je doet, is alleen achteraf vast te stellen, en dat, stelde Freek, is hetzelfde als bij geluk. Maar de flow heeft ook een foute kant, zei hij erbij, want hij raakte verslaafd en voelt zich tot op de dag van vandaag „een junk van de flow”. Welke idioot, zei hij, gaat er anders op zijn 71ste ’s ochtends college geven?

Veel aspecten van in de flow raken, leveren bruikbare aanwijzingen op voor het gevoel dat iemand ‘overtuigend’ op het podium staat. De vraag is of het speltechniek is, een methode, waardoor je in de flow komt. Ongetwijfeld. Met de juiste mix van concentratie en vaardigheden kan iedereen ‘vleugels krijgen’.

Terwijl het ongetwijfeld ook niet alles verklaart. Er kleeft aan charisma en ‘overtuiging’ ook een onbenoembare component, die deel uitmaakt van de magie van het theater – de tover waar we zo naar snakken. Misschien kan Freek ook dat nog eens uitleggen.