Terug naar Cuba voor de nieuwe revolutie

Nu de Amerikaans-Cubaanse ontspanning het einde van het handelsembargo naderbij brengt, zien gevluchte Cubanen een nieuwe toekomst in hun vaderland. Zoals Paver Core Broche, die er met zijn Amerikaanse vrouw een café begon. Reportage uit Havana aan de vooravond van Obama’s bezoek.

Een vrouw in de Cubaanse hoofdstad Havana met een legging in de kleuren van de Amerikaanse vlag.Van zondag tot dinsdag bezoekt president Obama het land. Foto Yamil Lage / AFP

Hij rook de geuren uit zijn jeugd: zilte zeelucht vermengd met de dikke uitlaatgassen van oude auto’s. Paver Core Broche (38) deed kort zijn ogen dicht en ademde diep in. Hij was weer thuis. Na een afwezigheid van meer dan drie jaar voelde Cuba als nieuw. Het was november 2014 en Core Broche wist het zeker: ditmaal zou alles anders zijn.

Een paar jaar eerder had hij niet kunnen bedenken weer met goede moed op Cuba te kunnen wonen. Zo lang hij zich kon herinneren wilde Paver Core Broche weg van Cuba, het eiland dat met zijn autoritaire politieke bestuur al zijn dromen blokkeerde. Maar na een verblijf in de Verenigde Staten zag hij eind 2014 nieuwe kansen in zijn vaderland. Samen met zijn vrouw, de Amerikaanse Shona Braun (48), besloot hij terug te keren. Om op Cuba een nieuw bestaan op te bouwen.

Alsof ze het hadden aangevoeld, veranderde kort daarop niet alleen hun eigen, maar het hele internationale perspectief op het grote Caraïbische eiland. Op 17 december 2014 kondigden de Amerikaanse president Barack Obama en de Cubaanse president Raúl Castro simultaan aan hun betrekkingen te herstellen, die ruim vijftig jaar vrijwel non-existent waren geweest.

Daarmee kroop nieuwe hoop de verbeelding van de Cubanen binnen, die onder het regime van de Castro’s en het Amerikaanse handelsembargo dat sinds 1962 van kracht is, al decennia in een isolement leven.

Cubaans-Amerikaanse betrekkingen, de afgelopen vijftig jaar:

„Het was een geweldige dag”, zegt Core Broche, op het kleine terras van California, het café dat hij bij terugkomst op Cuba met zijn vrouw begon. Het centraal gelegen café zit in een vervallen villa, een paar blokken van de modernistische Amerikaanse ambassade die in juli 2015 werd heropend, als symbool van herstelde betrekkingen.

Ook die dag herinnert de Cubaan zich haarscherp. „We gingen naar de ambassade om foto’s te nemen bij het hijsen van de Amerikaanse vlag”, zegt hij. Die vlag hangt nu eenzaam naast tientallen lege vlaggenstokken. Gedurende de afwezigheid van een Amerikaanse ambassade wapperde aan iedere stok een Cubaanse vlag voor het leegstaande gebouw.

„Het was overweldigend en emotioneel. Het voelde alsof Cuba eindelijk weer aansluiting vond bij de rest van de wereld.”

Vrieskist

Zondag reist Obama naar Cuba voor een historisch bezoek. Voor het eerst sinds 1928 zet een Amerikaanse president voet op Cubaanse bodem.

Ruim een halve eeuw zaten de betrekkingen tussen de landen praktisch in de vrieskist. Nadat Fidel Castro in 1959 de macht had overgenomen van de door de VS gesteunde dictator Fulgencio Batista en een jaar later alle buitenlandse bedrijven had genationaliseerd, ging het bergafwaarts tussen beide landen. Er volgden decennia van crises, waaronder de invasie van de Varkensbaai in 1961, waarbij door de VS gesteunde rechtse Cubaanse ballingen probeerden het regime van Fidel Castro omver te werpen. Daarop volgde een dreigende nucleaire oorlog tussen de VS en de Sovjet-Unie in 1962, de Cubacrisis, waarbij de Sovjet-Unie kernraketten opstelde op Cuba, een economisch handelsembargo begon en aan beide zijden mensen in de cel kwamen. Het einde van de Koude Oorlog maakte daar geen eind aan.

Dat lijkt nu verleden tijd. In de afgelopen anderhalf jaar schrapten de VS Cuba van de lijst met landen die terrorisme steunen, openden zij ambassades over en weer, werden reisbeperkingen opgeheven, gevangenen uitgeruild en binnenkort wordt er weer commercieel gevlogen tussen Cuba en de VS. Met zijn bezoek bekrachtigt Obama nu ook fysiek de herstelde banden tussen de twee landen.

Vluchten over zee

Cuba verlaten was niet makkelijk voor Core Broche. De Cubaan, die opgroeide in armoede in een dorp in het oosten van het eiland, probeerde halverwege de jaren negentig te vluchten over zee. Gedesillusioneerd over de toekomst stapte hij met vrienden in een boot. De poging slaagde niet: met de kust van Florida in zicht werd de boot teruggestuurd naar Cuba.

Jaren van frustratie volgden. „Paver was bitter toen ik hem leerde kennen”, vertelt Braun, Core Broches vrouw, op wie hij in 2009 verliefd werd tijdens carnaval op Cuba. „Hij was alleen maar bezig met weg te gaan uit Cuba.”

Core Broche had geprobeerd een eigen bedrijf op te zetten, een ijsjeshandel, in de tijd dat ondernemerschap oogluikend werd toegestaan. Dat was in de jaren negentig en Cuba verkeerde in diepe crisis na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Er dreigde zelfs een hongersnood. Toen de economie weer aantrok voerde de regering nieuwe restricties in. „Paver raakte alles kwijt wat hij had opgebouwd”, zegt Braun. „Toen ik hem ontmoette was hij daar nog altijd niet overheen.”

Toch wilde Braun Core Broche niet pushen te vertrekken. De Amerikaanse, die twee volwassen kinderen heeft uit een eerder huwelijk, wilde zeker weten dat de Cubaan met haar wilde zijn, niet alleen vanwege haar nationaliteit. „Het was voor mij belangrijk dat hij zijn vertrek zelf regelde.”

In 2011 bereikte Core Broche uiteindelijk via Mexico de VS. Maar na drie jaar in San Francisco begon Cuba toch te lonken. „Ik kreeg een verblijfsvergunning, maar een eigen zaak beginnen lukte niet”, zegt de Cubaan, die het Engels nooit goed onder de knie kreeg. „Met die vergunning op zak kreeg ik weer zin om terug te gaan en op Cuba ons geluk te beproeven.”

Met hun terugkeer naar Cuba zwommen Paver en Shona, zonder het te beseffen, tegen de stroom in. Want Cuba beleeft momenteel zijn eigen migratiecrisis. Van het eiland is een kleine exodus gaande: het aantal Cubanen dat het land verlaat nam fors toe sinds de VS en Cuba in december 2014 aankondigden hun betrekkingen te verbeteren.

Volgens cijfers van het Amerikaanse Pew Research Center kwamen er tussen oktober 2014 en oktober 2015 43.159 Cubanen de VS binnen, twee keer zoveel als het jaar daarvoor (24.278) en ruim vier keer zoveel als in 2010. De belangrijkste reden: Cubanen zijn bang dat de VS hun visumbeleid voor Cubanen zullen aanscherpen als beide landen weer helemaal op goede voet zijn. Het visumbeleid voor Cubanen in de VS is nu liberaal: de Cuban Adjustment Act, een wet uit 1966, bepaalt dat Cubanen die de VS weten te bereiken, na een jaar recht hebben op een permanente verblijfsvergunning.

Bovendien duurt de apertura, de opening van Cuba, zoals het proces is gaan heten, lang. Afgelopen januari, een jaar na de aankondiging van Obama en Castro, zagen veel Cubanen de toekomst zelfs somber in. Sinds de toenadering eind 2014 is er zo weinig veranderd, zeiden mensen teleurgesteld, dat hun fris gewekte verwachtingen bij gebrek aan verandering als een zeepbel uiteenspatten: er heerst grote schaarste op het eiland, internet is beperkt toegankelijk en duur, reizen blijft moeilijk en critici voelen zich nog altijd niet vrij zich uit te spreken.

Dat het geïsoleerde Cuba nu aansluiting zoekt bij de rest van de wereld, komt voor een belangrijk deel voort uit noodzaak. Waar Fidel Castro de economie decennialang in zijn socialistische greep hield, laat Raúl Castro de teugels sinds zijn officiële aantreden als president in 2008 langzaam vieren. De staatsgeleide economie kent vrijwel geen binnenlandse productie, het handelsembargo maakt importeren lastig, en geld lenen op de internationale kapitaalmarkten zit er voor Cuba niet in. Het land snakt naar buitenlandse investeringen.

„Daarom gaat het zo langzaam”, zegt Core Broche, „omdat de opening niets meer is dan een strategische beslissing die volledig wordt gecontroleerd door de regering.” Hij staat op om twee nieuwe gasten koffie in te schenken. „Het is niet bedoeld om de bevolking tegemoet te komen”, vult Braun haar man aan. „Zo blijft het kopen van spullen een enorme opgave. En dat komt echt niet alleen door het embargo.” Ze zucht. „Alles moet via het informele circuit. Bepaalde spullen zijn alleen verkrijgbaar als je de juiste mensen kent. Por la izquierda, over links, noemen we dat, ritselen op de zwarte markt. Iets opbouwen hier put je volledig uit.”

Einde handelsembargo

Ondanks de stappen die de VS en Cuba zetten, is het einde van het handelsembargo niet in zicht. Daarvoor is goedkeuring nodig van het Amerikaanse Congres en de Republikeinen liggen dwars. Maar de publieke opinie is aan het veranderen. In een interview met CNN deze week voorspelde Obama dat het opheffen van het embargo onder zijn opvolger zal gebeuren. „Of dat nu een Democraat of een Republikein is”, zei hij. „Het is zinnig zaken te doen met Cuba, te laten zien hoe we arbeiders behandelen en mensenrechten benaderen. Die zullen helpen de veranderingen door te voeren die nodig zijn.”

Verandering zal vooral van de nieuwe generatie Cubanen komen. En van remigranten zoals Core Broche en Braun. „De generatie van Pavers ouders gelooft nog in de revolutie”, zegt Braun, „maar in onze leeftijdscategorie ken ik niemand die de revolutie van de Castro’s echt steunt. De meeste mensen zijn gedesillusioneerd geraakt. Ze zijn misschien wel lid van de partij, maar dat is uit zelfbehoud.”

Core Broche: „Mensen die hier prettig leven, zijn mensen die weg kunnen. Net als wij, nu ik een verblijfsvergunning bezit. Maar ook al noem ik mezelf een anarchist, echt vrij ben ik niet. Op Cuba weet je nooit wie er meeluistert.”

Hoe Cuba er over een jaar uit zal zien is ongewis, maar de aankondiging van Obama’s bezoek was voldoende om Cubanen toch weer nieuwe hoop te geven. Toen Core Broche en Braun het nieuws vernamen, trakteerden ze hun gasten spontaan op koffie, vertelt Core Broche telefonisch in een tweede gesprek. „Er heerst nu werkelijk euforie”, zegt hij. „Het bevestigt dat terugkeren naar dit eiland de juiste keuze was.”

Café California is voor Core Broche en Braun pas het begin. Ze willen een stukje land kopen aan de kust en daar een klein hotel bouwen. „Mensen opleiden, iets opbouwen dat blijvend is.” Ook ondanks de moeilijkheden? Het stel kijkt elkaar eensgezind aan. „Wij zijn hier voor de toekomst van Cuba.”