Sjoemelen met de stemcomputer

181 voorkeursstemmen kreeg het Brabantse gemeenteraadslid dat de stemcomputer bediende. Opmerkelijk, normaal haalde hij er elf. „We moeten onderzoek doen”, besloot de lokale pers. De fraudezaak, tien jaar geleden, luidde het einde in van het elektronisch stemmen.

Illustratie Studio nrc

Als hij naar het politiebureau rijdt, weet gemeenteraadslid Guus te Meerman dat hem een verhoor wacht. Hij wordt verdacht van verkiezingsfraude. Het is daags na Pasen, dinsdag 18 april 2006, een bewolkte maar droge dag. Van zijn woonplaats Zeeland, dorp in de Brabantse gemeente Landerd, naar het politiebureau in Uden is het een kilometer of zes.

Twee partijgenoten van Zeelands Welzijn zijn al vóór de feestdagen ondervraagd. Zij hebben hun antwoorden met hem gedeeld. Dat weten de twee brigadiers die hem ondervragen. „U heeft ze op bezoek gehad”, stellen ze. „We hebben alles in grote lijnen besproken”, erkent Te Meerman. Hoe de politie dat weet? Hij merkt tijdens het verhoor dat zijn telefoon is afgeluisterd, zijn gangen zijn nagegaan, zijn financiën zijn gecheckt.

Hij wordt niet alleen verhoord, hij gaat ook achter slot en grendel. Dát overvalt hem wel. Hij wordt, zegt hij in een van de volgende verhoren, als een misdadiger behandeld. „Ik voel me en ben geen crimineel. Het heeft voor mij veel impact.”

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart heeft Te Meerman in stembureau 6, waar het raadslid zelf de hele dag de stemcomputer bediende, als nummer drie van Zeelands Welzijn 181 voorkeurstemmen gekregen. Verbazingwekkend, vindt hij zelf ook. Hoewel hij natuurlijk wel campagne heeft gevoerd binnen tennisclub SET ’77.

Dat hij gefraudeerd heeft, ontkent hij. Als de agenten wijzen op zijn, volgens getuigen, curieuze gedrag die dag, zegt hij: „Dit komt mij niet bekend voor.” En: „Onmogelijk.” Of: „Dit zegt mij niets.” En als hij al had willen frauderen, dan zou hij de stemmen echt wel aan zijn lijsttrekker hebben gegund.

Na twee nachten in de cel komt Te Meerman vrij. Maar hij blijft verdachte. De rechtszaak zal vijf jaar duren en een rol spelen in een campagne tegen de stemcomputer, die een jaar later volledig uit de Nederlandse stemlokalen zal verdwijnen. Een reconstructie aan de hand van gesprekken met betrokkenen en het volledige juridische dossier.

Arena

„We moeten onderzoek doen”, zeggen hoofdredacteur Arnold van der Heijden en eindredacteur Sergio Boutkan van het lokale weekblad Arena tegen elkaar, de ochtend na de verkiezingen van 7 maart. Ze zitten in het redactielokaal en verbazen zich over de plotselinge populariteit van een gemeenteraadslid dat achttien jaar lang volstrekt onzichtbaar is gebleven.

De 181 stemmen die in zorgcentrum Compostella, stembureau 6, op Te Meerman zijn uitgebracht vormen een groot contrast met het resultaat van vier jaar geleden. Hij kreeg toen precies 11 stemmen.

Een paar dagen later houden Van der Heijden en Boutkan een telefonische enquête. De gemeente heeft de stratenlijst afgestaan die hoort bij stembureau 6. Via de computer kun je daar makkelijk telefoonnummers bij vinden.

De redactie krijgt van 448 mensen te horen op wie ze hebben gestemd. 42 procent van het totaal dat de week daarvoor naar de stembus is geweest. Welgeteld één geeft een keuze voor Te Meerman aan.

Te Meerman krijgt de kans zich in het artikel te verweren. „Ik heb niks verkeerd gedaan (-) Ik ben geen figuur die gaat rommelen met computers. Ik zou niet eens weten hoe het moet”, zegt hij.

Rugpijn

De 7de maart 2006 is een dinsdag, uitzonderlijk voor een verkiezingsdag, maar woensdag 8 maart is bid- en gewasdag en de SGP heeft om verschuiving gevraagd.

„Guus, niet àchter de stemmachine”, zal voormalig ambtenaar Tonnie van Boekel die dag een enkele keer roepen. Hij moet zich op zijn stoel omdraaien om het andere lid van het stembureau te kunnen zien. Van Boekel constateert meer dan eens dat Guus te Meerman op een plek staat waar hij niet hoort te zijn.

De dag was al rommelig begonnen. Te Meerman kwam om tien over zeven Compostella binnen en had onmiddellijk gezegd dat de opstelling niet deugde. Hij kon het weten, want hij was hier al vaker lid van het stembureau geweest. Zó zouden de oudjes hinder ondervinden. Hij wijst aan hoe het wel moet: hier de tafel, daarachter de stemcomputer. Raadslid Roland Werring helpt mee met verschuiven. Hij is de enige van het stembureau die in de loop van de dag zal worden afgelost.

Als Van Boekel aangeeft de stemcomputer te willen bedienen, schudt Te Meerman zijn hoofd. Hij wil het zelf doen. Zijn rug doet pijn, de plek bij de machine geeft meer gelegenheid tot bewegen. Werring en Van Boekel nemen plaats achter de tafel. De eerste controleert de stemkaarten, de ander registreert. Door de aangepaste opstelling zitten ze met de rug naar Te Meerman, die met een druk op de knop de stemcomputer moet ‘vrijgeven’ voor de volgende kiezer. Voorstellen om van rol te wisselen wijst hij de hele dag af.

Om negen uur ’s avonds, na 1.073 kiezers, zit het werk erop. Van Boekel maakt drie prints van de uitslag. Eén exemplaar voor het archief, een voor de gemeente. De derde print draait hij uit op speciaal verzoek. Leuk voor mijn privé-archief, zal Te Meerman later verklaren.

Even later wandelen de mannen naar het gemeentehuis voor de uitslagenavond. Het resultaat van Compostella komt als eerste in beeld – alleen de totalen per partij. Na de zes andere stembureaus blijkt dat Zeelands Welzijn negen stemmen tekortkomt voor een restzetel.

Die restzetel zou naar Te Meerman zijn gegaan. Na achttien jaar raadslidmaatschap is hij wegens verjonging in de partij een plaats op de lijst gezakt. Van een zekere tweede naar de schier onverkiesbare derde plek. Vooraf is stevige discussie gevoerd. Hij heeft duidelijk gemaakt aan zijn plek in de raad te hechten.

In de loop van de avond dringt door dat hij in Compostella 181 stemmen heeft vergaard. Tegenover elf in de andere zes stembureaus.

Twijfel

Twee dagen na de verkiezingen komen de leden van het hoofdstembureau bijeen om de uitslag te accorderen. Het gaat om burgemeester Willy Doorn, een wethouder en drie raadsleden. Onder hen Roland Werring, die in de ochtenduren aanwezig was op het stembureau in Compostella.

Wat de stemmen voor Te Meerman betreft, blijft het bij voorzichtige twijfel. Beschuldigen, daar kijk je in een gemeenschap van ons-kent-ons mee uit. Wel wordt aan alle leden van stembureau 6 gevraagd een document te ondertekenen waarin ze verklaren dat er geen ‘onrechtmatige handelingen’ zijn geweest op de verkiezingsdag. Namens het hoofdstembureau vraagt de burgemeester bovendien producent Nedap de betreffende stemcomputer, NO/106232, te onderzoeken. De fabrikant keurt zijn eigen product en laat binnen een paar dagen weten dat de techniek in elk geval niet heeft gefaald.

Niets lijkt beëdiging van de nieuwe raad meer in de weg te staan. Woensdag 15 maart is het zover. Na afloop wordt er geproost op de vertrekkers, onder wie Te Meerman. Burgemeester Doorn heeft de raadsvergadering om 20.00 uur met haar vaste woorden beëindigd: „Wij danken u o God voor uw bijstand en moge de door ons genomen besluiten strekken tot Uwe eer en tot welzijn van de gemeente Landerd. Amen.”

Diezelfde avond wordt zij door Arena geïnformeerd over de op handen zijnde publicatie, twee dagen later. Twijfel bekruipt haar. Ze vraagt via districtschef van politie Jan Schellen of het Openbaar Ministerie in Den Bosch de zaak kan onderzoeken.

Intussen gaat Guus te Meerman op wintersport. Raadslid af en even weg van zijn werk als binnenhuisarchitect – hij heeft een eenmanszaak in Nijmegen. De vakantie is gepland vanwege zijn 35-jarig huwelijk. Een paar dagen voor zijn 59ste verjaardag, op 1 april, is hij weer thuis. Intussen is de publiciteit losgebarsten. In het dorp gaat het verhaal dat hij is gevlucht. Tegen het Brabants Dagblad zegt Te Meerman na terugkeer, in het enige interview dat hij over de zaak zal geven: „Ik was niet op de vlucht (...) Ik loop nog gewoon door Zeeland, maar ik hoor die opmerkingen wel. Zelfs op mijn zaak in Nijmegen heb ik nog last van wat is gebeurd.”

Schaduwverkiezing

„Wat kunnen we ermee?” Dat is de vraag die officier van justitie Serge Lukowski zich stelt na het telefoontje van de politiechef. Hard bewijs is er niet, papieren stembiljetten ontbreken immers. Hoe toon je eventuele fraude aan? Het OM besluit het voorbeeld van Arena te volgen en een schaduwverkiezing te organiseren. Alsnog worden er stembiljetten gedrukt.

Op donderdag 6 en vrijdag 7 april gaan politiemensen langs de deuren in stemdistrict Compostella in het centrum van Zeeland. Ze vragen de kiezers op het stembiljet de naam aan te kruisen van de man of vrouw op wie ze een maand eerder hebben gestemd.

Bovendien overleggen de agenten een vragenlijst over de gang van zaken in stembureau 6. Is u iets opgevallen? Heeft u de tekst ‘u heeft gestemd’ in het display van de machine zien staan? Bent u geholpen? Bent u bereid een verklaring af te leggen?

Die vrijdagavond stroopt Lukowksi de mouwen op. Samen met burgemeester Doorn, politiechef Schellen en twee agenten telt hij de stemmen. Dat zijn er 967, goed voor 90 procent van het totaal van de verkiezingsdag. Te Meerman blijkt niet meer dan 13 stemmen te hebben gekregen.

Bovendien hebben 123 mensen bijzonderheden opgemerkt. „Er verscheen geen naam, maar de man bij de machine zei dat het goed was”, verklaart de een. Anderen vonden Te Meerman „gehaast” of „opdringerig”. Hij „stond opvallend dichtbij” en „keek mee”. Ook tegen Arena hebben kiezers dergelijke dingen gezegd. In een vervolgartikel zegt Monique Bongers: „Ik drukte op de kandidaat, maar er verscheen niks in het scherm. Ik drukte nog een keer, maar er gebeurde niks. Guus te Meerman zei dat ik wel gestemd had, maar ik heb de knop niet eens ingedrukt.”

Hoe kan het gegaan zijn, vraagt Lukowski zich af. Nedap heeft technische malheur uitgesloten en het Nederlands Forensisch Instituut bericht na onderzoek dat er ook niet met ‘de sleutel’ is gerommeld. Die is alleen gebruikt om de machine aan en uit te zetten.

Het enige wat overblijft is het bedieningspaneel waarmee Te Meerman de stemcomputer elke keer moest vrijgeven. Dat vrijgeven is niet gebeurd, redeneert de officier. Te Meerman heeft de kiezers slechts wijsgemaakt dat ze hebben gestemd. In werkelijkheid drukte hij niet op de knop. Hij spaarde de stemmen op en bracht ze later in het stemhokje op zichzelf uit. Dat kan binnen enkele seconden.

Getuige 5

Ruim een jaar na de verkiezingen maakt de rechtbank in Den Bosch korte metten met die redenering, en ook met de eis van 240 uur werkstraf en zes maanden voorwaardelijke celstraf. Fraude is volgens de rechter op geen enkele manier aannemelijk gemaakt. Niemand heeft Te Meerman „feitelijk” bezig gezien met de stemmachine op een moment dat er geen kiezers waren. Vrijspraak volgt.

In hoger beroep redeneert het Hof volstrekt anders. Het wijst nadrukkelijk op de verklaringen, bijvoorbeeld die van „getuige 5”. Hij heeft in de verhoren gezegd dat de verdachte „meer achter de machine stond dan ernaast”, ook als er geen kiezers waren. Getuige 5 is stembureaulid Tonnie van Boekel, die ooit de verklaring tekende dat er op de verkiezingsdag niets onrechtmatigs is gebeurd. Bij de politie heeft hij anders verklaard.

Daarnaast, stelt het Hof, is de enige andere optie, falende techniek, door onderzoek uitgesloten. Het veroordeelt de verdachte conform de eis. Cassatie verandert hier weinig meer aan. De Hoge Raad geeft slechts aan dat het Hof nog eens naar de motivatie moet kijken.

Op 28 maart 2011, vijf jaar na de verkiezingen, volgt een definitief vonnis dat rekening houdt met de impact die de publiciteit op Te Meerman en zijn gezin heeft gehad. De voorwaardelijke celstraf vervalt. Hij krijgt een werkstraf van 180 uur wegens verkiezingsfraude.

Rode potlood

Al voor die uitspraak is Te Meermans partij Zeelands Welzijn ter ziele gegaan. De raadsverkiezing van 2006 is voor haar de laatste geweest. Vier jaar later zijn er onvoldoende kandidaten voor de lijst.

Ook de stemmachine is verdwenen. Gebruik makend van de publiciteit over de zaak-Te Meerman hebben Rob Gonggrijp, oprichter van internetprovider Xs4all en gekend hacker, en andere deskundigen van de actiegroep Wij Vertrouwen Stemcomputers Niet, hun acties geïntensiveerd. Al jaren willen ze van de stemcomputer af omdat die een oncontroleerbare uitslag uitspuugt. Te Meerman is historisch dom geweest, vindt Gongrijp. Maar stel dat iemand toegang krijgt tot een hele batterij stemcomputers. „Dan is de democratie in gevaar.”

De actiegroep demonstreert dat je door magnetische straling van de machine op afstand kunt nagaan op wie de kiezer stemt. Minister Atzo Nicolaï van Bestuurlijke Vernieuwing laat de AIVD onderzoek doen. Inderdaad, constateert de veiligheidsdienst, bij een bepaald type machine kan de keuze tientallen meters verderop worden meegelezen. In enkele tientallen gemeenten, waaronder Amsterdam, wordt bij de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2006 weer op papier gestemd. Het jaar daarop besluit staatssecretaris van Binnenlandse Zaken Ank Bijleveld de stemmachine uit te bannen. Nederland is terug bij het rode potlood.