Column

Schuldig

Volgens Sigmund Freud, weten we, dient beschaving om ons te beschermen tegen onze natuur – tegen onszelf, zeg maar. De mens is een duistere verzameling aanvechtingen en lusten, die in toom gehouden kunnen worden door onze eigen regels; een buffer, die ervoor zorgt dat het niet uit de hand loopt. Of in ieder geval niet te vaak. Een voortdurende strijd, beschaving spreekt nooit vanzelf. Diep van binnen ben ik allesbehalve beschaafd. Toch sta ik ’s ochtends meestal op tijd op, scheld niet in het openbaar en geef mensen die ik verafschuw netjes een hand. Dat is beter voor iedereen.

Altijd is er het verlangen om onbeschaafd te kunnen zijn. Een tijdlang leek dat best goed geregeld: er was de voetbaltribune, de porno- en de horrorfilm, games waarin je menselijk ongedierte aan flarden kon schieten, de darkroom en de parenclub, ventielen waarmee stoom kon worden afgeblazen, domeinen waar de menselijke driften ruim baan konden krijgen. Zoals: de hang om erop los te slaan, anderen te vernederen, jezelf te onderwerpen aan iets machtigs, te fantaseren over lust en geweld - in je verbeelding of in een keurig besloten ruimte.

Daarna ging je gewoon weer op zoek naar je Bonuskaart.

Verschuift de boel? Vervaagt de grens? Begint de maatschappij zelf niet steeds meer op een grote voetbaltribune te lijken? Vanwege dat gevoel veroorzaakten de beelden van PSV-supporters die bedelende Roma in het openbaar vernederden zoveel ophef, net als eerder de berichten over de aanrandingen op Oudejaarsavond in Keulen. In Madrid werd niemand betast of beroofd, maar je zag het terloopse plezier in de vernedering, het achteloze machtsvertoon van de sterkste.

De supportersvereniging van PSV is zich van geen kwaad bewust: het ziet er niet verheffend uit, aldus een woordvoerder, maar we moeten het wel in de juiste context zien: de bedelaars waren als een zwerm op de supporters gedoken en financieel hebben ze een geweldige dag gedraaid.

Als zij niet beschaafd zijn, hoeven wij het ook niet meer te zijn.

In de Verenigde Staten laat Donald Trump nu zien hoe dat politiek werkt. Trump flirt aan een stuk door met agressie en geweld, hij geeft zijn publiek impliciet toestemming om uit naam van hun grieven hun beschaving aan de kant te zetten – een beetje dreigen, een beetje intimideren, een beetje duwen en trekken, schoppen en slaan. Alles volgens de aloude leugen van het schoolplein: de ander begon.

Opruiende islamistische predikers gaan voor de overtreffende trap – zelden expliciet oproepen tot specifiek geweld, maar ondertussen een hysterisch klimaat scheppen waarin je je zo gekrenkt mag voelen, dat je wel agressief moet worden. Rusland, Turkije – het zijn de machthebbers en hun ja-knikkers daar die keer op keer impliciet toestemming geven om geweld te gebruiken tegen minderheden en kritische media.

We keuren het af, maar als je je gang wil gaan – wij houden je niet tegen.

In de VS wordt nu eindeloos gediscussieerd of je Trump een fascist kunt noemen – zoals hier ook weer wordt „gedebatteerd” of Geert Wilders fascistische trekken heeft. Dat zijn zinloze discussies, wat mij betreft, omdat het altijd eindigt in gehakketak over definities.

Hier gaat het om: er is een nieuwe politiek die speelt met de verleiding om de regels van het spel ongeldig te verklaren, om te beschimpen, te denigreren en te vernederen – allemaal om onszelf te beschermen natuurlijk, allemaal uit naam van legitiem verzet tegen bedreiging. Expliciet toestemming om erop los te gaan wordt nooit gegeven – we zijn allemaal goede democraten en geweld keuren we af. En publiek „minder, minder Marokkanen” laten scanderen, is natuurlijk geen impliciete uitnodiging om een complete bevolkingsgroep zonder remming te kunnen haten – je moet het als een soort beleidsvoorstel zien, voortkomend uit reële maatschappelijk problemen. Wie gelooft dat? Niemand, denk ik – Wilders al helemaal niet. Geef gewoon toe dat het lekker was.

Politiek speelt in op verlangens. De neoliberale premier belooft je duizend euro die je nooit krijgt. De sociaal-democraat belooft je een rechtvaardige samenleving – wat hij niet waarmaakt. En het nieuwe populisme belooft je een wereld waarin je niet langer beschaafd hoeft te gedragen - om jouw beschaving te redden. Waardoor ons beschermende laagje almaar dunner wordt.

Voor alles wat je doet, vrij naar Oscar Wilde, is een excuus te vinden. Maar niet voor wat je uiteindelijk wordt.