Gewoon bloot, dát is pas vies

De UvA haalde een universiteitsblad uit de rekken, wegens blote borsten op de cover. In Amsterdam was ophef over kledingvoorschriften. Wordt de samenleving preutser?

Pubers gaan naar de sportschool, voor een brede schouderpartij.” Ze worden beïnvloed door de huidige beeldcultuur, zoals deze advertentie met Justin Bieber. foto Corbis/ Richard Levine

Meisjes dragen een tangaslip soms zo zichtbaar dat ze eraan worden voortgetrokken door jongens in de klas. Diezelfde jongens en meisjes laten zich op feestjes net zo makkelijk ladderzat fotograferen in de meest obscene poses. Maar als dan een keer op sociale media een blote borst van een klasgenoot voorbijkomt, dan is het „whááát!” en „schande” en gaat de foto gelijk de hele school door.

Bart Ceulemans, tot vorig jaar leraar economie op een middelbare school in Zeeuws-Vlaanderen, begrijpt er weinig van. Bloot en seksualiteit zijn prominenter aanwezig dan ooit en tegelijkertijd neemt de preutsheid toe. Niet als het ideale lichamen betreft, „modieus bloot” zoals hij het noemt. Het sixpack, de welgevormde borst. Daarover halen jongeren hun schouders op. Maar juist over „gewoon bloot”, een normaal lijf met normale borsten, hun eigen lichaam vaak, doen ze steeds onverdraagzamer. „Alsof de verboden vrucht van weleer is teruggekomen.”

Feministische borsten

Geen wonder dat de Hogeschool van Amsterdam vorige week de ‘feministische borsten’ op de cover van studentenblad Folia even aan de kant schoof toen er een open dag was. De hogeschool vreesde dat de borsten bezoekers zouden afschrikken. De censuur leidde landelijk tot verontwaardiging. Eenzelfde correctie op de zedelijke moraal bracht enkele dagen later minstens zoveel ophef teweeg. Medewerkers van een Amsterdams stadsloket mochten geen rokjes meer dragen „korter dan net boven de knie”. Een (vrouwelijke) teamleider had hen dat in een e-mail verboden. Aanleiding zou een collega zijn geweest die een heel kort rokje had gedragen.

Wat de intentie van de zedenmeesters ook is geweest, beide incidenten tonen dat a) het taboe op censuur in Nederland wellicht nog groter is dan dat op bloot en b) dát er discussie is over hoe je in een samenleving moet omgaan met naakt en seksueel prikkelende beelden. Een noodzakelijk debat dat er altijd is en altijd ook zal blijven, zegt biopsycholoog Martine Delfos. „En wanneer er weer wat meer strijd over is, noemen we dat preutsheid.”

Leraar Bart Ceulemans, 54 jaar oud, zag de veranderende moraal heel duidelijk toen hij na ongeveer vijftien jaar afwezigheid in 2001 terugkeerde in het onderwijs. Jongens bleken plots niet meer te willen douchen na de gym – een wijdverbreid fenomeen. In de klas werd eens afkeurend gedaan toen Ceulemans, naturist, vertelde dat hij op vakantie graag zwom zonder zwembroek aan. „Toen ik lesgaf in de jaren 80 hadden ze daar echt niet zo heftig op gereageerd.”

In de lerarenkamer hoorde hij dezelfde ervaringen. De leraar Nederlands bleek geregeld klachten te ontvangen van ouders die hem verweten seksueel getinte boeken te kiezen. Waarom moesten hun kinderen Ronald Giphart lezen, vroegen ouders. „En dan stond Jan Wolkers nog niet eens op het programma.”

Waar de nieuwe zedelijke moraal vandaan komt? Ceulemans, inmiddels gestopt als leraar: „Het lijkt jeugdcultuur. Kledinggedrag, films, tv-shows waar ze over spreken. Amerikanisering speelt misschien een rol. En uiterlijk vertoon. Pubers gaan naar de sportschool, doen hun best voor een brede schouderpartij. Dat was in de jaren 80 niet.”

Commercie heeft volgens hem grote invloed. Bij het vak marketing vertelde hij leerlingen hoe het werkt: leg een vrouw in bikini op een auto en hij verkoopt beter. Toen marketeers dat eenmaal wisten koppelden ze elk product aan perfecte lichamen. Echte mensen zie je bijna niet. „Misschien dat jongeren daarom nu worstelen met hun eigen lijf. Alles wat niet perfect is vinden ze algauw ‘vies’.”

Preutse veertig-minners

Schaamte, veroorzaakt door reclames. Ook volgens Mineke Schipper, emeritus hoogleraar interculturele literatuurwetenschap, is dat een goede verklaring voor nieuwe preutsheid onder veertig-minners. Ze zag het „dictaat van de markt” tijdens de research voor haar recent verschenen boek Bloot of bedekt, een geschiedenis van de lichaamsbedekking. Vooral bij jonge vrouwen heeft de hausse aan perfecte lichamen in advertenties geleid tot gêne, denkt Schipper. Zomaar topless zonnen op het strand doen niet alle vrouwen meer. Velen gaan liever eerst langs de chirurg. „Vrouwen proberen elkaar bij de les te houden. De advertentieles.”

Vorig jaar zomer kwam Ceulemans tegen de nieuwe preutsheid in verzet. Aanleiding was een kunstzinnige foto van een oud-leerling die door Facebook was verwijderd vanwege te veel bloot. „Een met de hand bedekte borst en een elleboog ervoor.” Wat is de blootgrens op sociale media, vroeg hij zich af. Uit nieuwsgierigheid plaatste hij een foto van zichzelf naakt in bad, zijn lid bedekt. Facebook bleek akkoord, wat hem bevreemdde („waarom is mijn foto wel toegestaan en die van haar niet”), de school was er minder blij mee.

Later zou de leraar nog een reactie krijgen van een longspecialist. Die herkende zijn verhaal. Als hij zijn vrouwelijke patiënten vraagt „maak je bovenlichaam eens vrij” trokken ze vroeger alles uit. Nu doen ze schoorvoetend alleen hun hemd omhoog.