De wil is er, nu de uitvoering nog

Vrijdag hebben de EU en Turkije een akkoord gesloten over vluchtelingen.

EU-Commissievoorzitter Juncker (links) in gesprek met de Griekse premier Tsipras, premier Rutte en de Duitse bondskanselier Merkel, vrijdag in Brussel. Foto John Thys/AFP

Een schoonheidsprijs zal de ‘vluchtelingendeal’ niet snel verdienen. De overeenkomst die EU-leiders vrijdag sloten met Turkije roept nog genoeg juridische en praktische vragen op, waarover in de komende weken duidelijkheid zal moeten komen. Toch kan het akkoord, als het uitpakt als gepland, zorgen voor een cruciale omslag in een vluchtelingencrisis die de al wankele EU en vrijreizenzone Schengen compleet dreigde te ondermijnen. De doodlopende, met ruzie en mislukte experimenten bezaaide weg die Europa bijna een jaar bewandelde, kan worden verlaten.

De deal is ook een belangrijke opsteker voor de Duitse bondskanselier Angela Merkel, de warmste pleitbezorger voor vergaande afspraken met Turkije. Zij werd verguisd, ook in eigen land, omdat ze weigerde zich snoeihard op te stellen in de crisis, gruwelde van de vele grenssluitingen in de EU en ‘wir schaffen das’ zei. Het idee om de illegale, chaotische migratie naar Griekenland en de EU af te remmen door meer legale, ordelijke migratie vanuit Turkije mogelijk te maken, vormt niet alleen de kern van deze deal, maar ook van het zogeheten Merkel-plan, waarmee de bondskanselier sinds het najaar 2015 loopt te leuren. In Nederland maakte PvdA-leider Diederik Samsom zich er sterk voor, evenals premier Rutte. Die bedankte Samsom vrijdag per sms „voor de goede samenwerking”.

Zondag al is de deal van kracht

De deal gaat zondag in: iedereen die dan nog ‘irregulier’ naar Griekenland komt, wordt na een korte procedure teruggestuurd naar Turkije. Vluchtelingen moeten zo worden ontmoedigd om hun leven te riskeren op de Egeïsche Zee en smokkelaars te betalen. Als extra aansporing om dit niet te doen, opent de EU echter ook een legaal ‘migratiekanaal’ vanuit Turkije. Voor elke Syriër die Turkije terugneemt uit Griekenland, zal er één worden opgenomen door de EU. Het staat landen vrij om meer mensen op te nemen – Merkel heeft al aangegeven dat Duitsland dat wil. Nederland maakt deel uit van een ‘coalitie van welwillenden’ die dit overweegt.

Zulke rechtstreekse, actieve herhuisvesting is in landen als de VS en Canada al langer gemeengoed, maar voor de EU is het een relatief nieuw concept. Het zou in ieder geval een radicale breuk zijn met de Europese praktijk tot nu toe, waarbij wordt afgewacht totdat mensen in een gammel bootje stappen en vervolgens binnen EU zelf wordt gekeken hoe ze verdeeld moeten worden. Een gecompliceerde, bureaucratische exercitie die het afgelopen jaar leidde tot hooglopende ruzies over de vraag wie te veel en wie te weinig doet.

Niet alle EU-landen zijn tevreden

De discussie is nog niet voorbij: Hongarije en Slowakije, die het radicaal sluiten van buitengrenzen propageren, willen vooralsnog niet meedoen aan de met Turkije overeengekomen ‘uitruil’, maar ze gingen er vrijdag ook niet voor liggen. Sterker nog: niet eerder waren de 28 EU-leiders zo eensgezind in dit dossier.

Veel zal afhangen van Griekenland. Dat land moet hard werken om vluchtelingen op te vangen en terug te sturen, en dat allemaal in overeenstemming met Europese en internationale verdragen en binnen een zo kort mogelijk tijdsbestek. Dat lukt niet voor zondag. Daarvoor krijgen de Grieken twee weken de tijd. Ze krijgen hulp van EU-landen, die duizenden rechters, tolken, migratieambtenaren en ander personeel naar de Griekse eilanden zullen sturen. Het daadwerkelijk terugsturen van vluchtelingen zal niet eerder beginnen dan 4 april. De Europese Commissie stelde vrijdag een speciale coördinator aan voor de hele operatie, de Nederlandse EU-topambtenaar Maarten Verwey.