‘Poetin is niet gek. Hij bluft’

Hij was jarenlang premier onder Poetin, maar voert nu oppositie. Is regime change mogelijk? Jawel, denkt Kasjanov. „De overheid kan haar verplichtingen jegens de bevolking niet meer nakomen.”

Parnas-lijsttrekker Michail Kasjanov (links van het midden, met bril) in Moskou, één jaar na de moord op oppositieleider Boris Nemtsov. Op het voorste bord staat: „Ik ben tegen de annexatie van de Krim.” Foto Kristina Kormilitsyna/Getty

Buiten klinken harde stemmen: Michail Kasjanov, lijsttrekker van de Russische oppositiepartij Parnas, staat met de bovenburen te bekvechten. Een monteur heeft een bord opgehangen aan de gevel van het gebouw waar Parnas zijn hoofdkwartier heeft. ‘Verenigd Rusland’ staat erop – de partij van president Vladimir Poetin.

„Ze schrikken nergens voor terug”, zegt Kasjanov, als hij in een van de grote lederen sofa’s in zijn kantoor is neergeploft. Hij kijkt er tamelijk opgewekt bij. „Strijdlustig”, zegt hij zelf.

Tussen 2000 en 2004 was Michail Michajlovitsj Kasjanov (58) premier onder Poetin. Nu is hij de lijsttrekker van de Democratische Coalitie, een samenwerkingsverband waarbij zich ook oppositieleider Aleksej Navalny en dissident Michail Chodorkovski hebben aangesloten. In september zijn er verkiezingen voor de Doema, het Russische parlement. Die moeten de opmaat worden naar de presidentsverkiezingen in 2018. Volgens Kasjanov is er een reële kans op regime change.

Maar zal Poetin het zover laten komen? De aanloop naar de parlementsverkiezingen gaan gepaard met intimidatie. Partijbijeenkomsten van Parnas in de regio worden verstoord. De Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov sprak dreigende taal en publiceerde een filmpje waarop Kasjanov te zien was door het vizier van een geweer. Kort daarna werd de lijsttrekker in een restaurant bekogeld met een taart door mannen met een Tsjetsjeens uiterlijk. „De politie schreef dat ze geen overtreding zagen. Je mag dus elkaar een taart in het gezicht gooien in Moskou – dat is normaal. Je mag bedreigen – ook normaal. Vorig jaar hebben ze mijn vriend en raadgever Boris Nemtsov vermoord. Daarna is [Parnas-prominent] Kara-Moerza vergiftigd – hij overleefde ternauwernood. Er zijn huiszoekingen. Een van onze medewerkers zit in de cel.”

Eerder deze week kondigde Poetin plotseling aan dat de Russische gevechtsvliegtuigen zullen worden teruggetrokken uit Syrië. „Poetin heeft zijn doel bereikt”, zegt Kasjanov. „Hij heeft zichzelf tot gesprekspartner van de VS gemaakt. De beslissing van deze week is een teken van loyaliteit: hij is het Westen tegemoetgekomen.” Nu is Obama hem iets schuldig, denkt hij. Hij verwacht dat de Amerikaanse president druk op de Duitse bondskanselier Angela Merkel zal uitoefenen om de sancties tegen zijn regime op te heffen.

U heeft jaren met Poetin gewerkt. Wat is hij voor een man?

„Dat is langgeleden. Toen ik met hem werkte, steunde hij de hervormingen die ik voorstelde. De verhoudingen met het Westen waren prima. Nu is er geen enkele samenwerking meer. Daar is Poetin geheel verantwoordelijk voor. Hij heeft doelbewust de binnenlandse en buitenlandse politiek veranderd. Alles is gericht op één doel: machtsbehoud voor Poetin en zijn entourage. Nu zien we de echte Poetin: een man met de mentaliteit van een KGB’er, voor wie mensenrechten niets betekenen.”

Kasjanov wordt gebeld: het gaat over de zaak tegen een van zijn medewerkers. Bij huiszoeking is er bij Natalja Pelevina een pen met een kleine videocamera erin gevonden. „Een souvenir’’, zegt Kasjanov. Illegale spionageapparatuur, zegt het Russische OM. Pelevina wordt vervolgd.

Uw Democratische Coalitie heeft geen macht. Het is de vraag of u in de Doema gekozen wordt in september. Waarom al die druk?

„Er is sprake van een systeemcrisis. De maatschappelijk-politieke speelruimte wordt steeds verder beperkt, tot woede van het denkende deel der natie. Maar de mensen hebben vooral last van de sociaal-economische situatie. Die wordt met de dag slechter. Vorig jaar is de economie met 4 procent gekrompen, dit jaar krimpt ze met 2 procent. De overheid is niet in staat haar verplichtingen jegens de bevolking na te komen. En er zijn geen mogelijkheden voor de overheid om financiering aan te trekken.”

Maar de rating van Poetin ligt op 85 procent.

„Vanwege alle propaganda zal die rating nog enige tijd in stand blijven, maar mensen beginnen al op andere gedachten te komen. In die situatie is het enige echte alternatief van de zittende macht onze Democratische Coalitie.”

Er zijn oppositiepartijen in de Doema.

„De zogeheten ‘systeemoppositie’ is gewoon Poetin. De enigen die niet-Poetin zijn, dat zijn wij. Ja, 85 procent steunt hem. Maar de 15 procent die Poetin niet steunt, dat zijn de mensen die in de grote steden wonen, die elke dag internet gebruiken. Zij trekken hun conclusies. Als er een politiek alternatief verschijnt in de Doema, gaat de ‘machtsverticaal’ van Poetin eroderen. Dat is wat wij willen bereiken: geleidelijke veranderingen, geen abrupte revolutionaire omwenteling.”

Gaat u meedoen aan de presidentsverkiezingen in 2018?

„Dat weet ik nog niet.”

Waar hangt dat van af?

„Maar weinigen geloven dat de verkiezingen vrij en eerlijk zullen verlopen. Maar we hopen dat er tenminste elementen van vrijheid zichtbaar zullen zijn. Als mensen zien dat de oppositie een overwinning kan behalen terwijl alles is volgestort met beton – en als we één zetel in de Doema komen is dat een overwinning – begrijpen de mensen dat de situatie kan veranderen. En dan zal Poetin niet winnen in 2018.”

En als dat niet gebeurt?

„Het tweede scenario is dat de duimschroeven nog verder worden aangedraaid. Dat scenario zal Rusland op de rand van de chaos brengen. Dit najaar al zal er een revolutionaire sfeer ontstaan in verschillende lagen van de samenleving. Dat wil niet zeggen dat er binnen een paar maanden een revolutie komt, maar dat het begint te gisten. En in Rusland is alles altijd heel onvoorspelbaar. Daarom is Poetin er zo veel aan gelegen dat de sancties nog dit jaar worden opgeheven – hij heeft een stemmingsverandering onder de bevolking nodig, daar hebben de sancties een grote invloed op.”

De populaire Navalny is veroordeeld in een (politiek getinte) corruptiezaak en mag zich niet verkiesbaar stellen. Wat als hij wel had mogen meedoen?

„Dan hadden we samen de lijst aangevoerd. Als Boris Nemtsov nog zou leven, waren we met zijn drieën geweest.”

Uw populariteitscijfers zijn slecht.

„Niemand binnen de oppositie heeft een goede rating. Nemtsov is vermoord, ik ben als enige overgebleven. We zijn bezig met het opleiden van de jeugd.”

Waarom werkt u niet samen met de andere ‘echte’ oppositiepartij, Jabloko?

„Ze reageren tot nu niet positief op onze voorstellen. Ik weet niet of ze erop zullen ingaan. In theorie kunnen we nog samen optrekken, al is dat niet waarschijnlijk.

„We gaan door met strijden, want dit is onze laatste kans. Die mogen wij niet laten lopen. Als het niet tot veranderingen komt, dan hebben we in ieder geval onze uiterste best gedaan. Dan draagt Poetin de volledige verantwoordelijkheid.

„Hij heeft nu de kans om geweld af te wenden. Hij staat voor een principiële keuze: of hij de repressie in 2016 zal verzachten, of niet. Hij is niet in staat om echte hervormingen door te voeren, maar hij kan wel de situatie kalmeren, door ons geleidelijk toe te laten tot de macht, zodat we onze politieke vertegenwoordiging kunnen uitbouwen en beginnen met hervormingen.”

In Nederland komt een referendum over het associatieverdrag van de EU en Oekraïne. Hoe staat u tegenover dat verdrag?

„Voor Oekraïne is het lidmaatschap van de EU een natuurlijke keuze. Net als Rusland is Oekraïne een Europese staat, die lid is van de Raad van Europa. Dat betekent dat het alle Europese waarden, zoals de mensenrechten en politieke vrijheden onderschrijft. De tweede reden is dat de structuur van de Oekraïense economie overeenkomst heeft met die van de meeste leden van de Europese Unie.”

Critici vinden dat het verdrag Poetin provoceert.

„Poetin móét je provoceren! Het slechtste wat politici kunnen doen, is het voeren van een politiek zonder principes. Ik ben ervan overtuigd dat de politici die Poetin zijn zin willen geven in de minderheid zijn in Europa. Je moet Poetin dwingen het internationale recht te respecteren.”

Hoe dan?

„Vasthouden aan je standpunt. Zoals is gebeurd nu de EU het eindelijk eens is geworden over een gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid.”

Soms is er ook behoefte aan realpolitik.

„Het is realpolitik die tot de huidige situatie heeft geleid! Na de oorlog met Georgië [in 2008] heeft Rusland niet één punt van de vredesafspraken uitgevoerd. Bovendien heeft het – in strijd met de afspraken – twee Georgische regio’s [Abchazië en Zuid-Ossetië] losgeweekt. Drie maanden werd er gescholden. Toen was het business as usual. Hoera, dacht Poetin, zo wordt het spel dus gespeeld.”

Bent u niet bang dat het huidige regime nog twintig jaar aan de macht blijft?

„Dat zal niet gebeuren. Drie, vier jaar, hooguit. De mensen hebben er genoeg van. Als het Westen zijn principiële politiek handhaaft, kan Poetin de economische situatie niet verbeteren – wat de olieprijs ook zal zijn. De economie kan alleen groeien door investeringen. En niemand wil nu in Rusland investeren.”

Dus Poetin moet compromissen sluiten.

„Poetin is niet gek. Hij bluft.”