Dit staat in de Turkije-deal, punt voor punt

Al bijna een jaar willen EU-leiders de migranteninstroom verkleinen. Over deze punten bereikten ze vrijdag dan eindelijk een akkoord.

Foto AP

De vrijdag gesloten deal tussen Turkije en de EU draait in essentie om het verminderen van illegale migratie naar Griekenland, in ruil voor meer legale, rechtstreeks vanuit Turkije. De bedoeling is om vluchtelingen te ontmoedigen én een aantrekkelijk alternatief te bieden. Dit zijn de hoofdpunten van de deal:

Syriërs

Iedereen die na 20 maart ‘irregulier’ aankomt in Griekenland wordt teruggestuurd naar Turkije, op kosten van de EU. Het gaat om mensen die geen asiel aanvragen in Griekenland of wiens asielaanvraag niet-ontvankelijk wordt verklaard. Syriërs worden in Turkije vrijwel automatisch erkend als vluchteling, hebben een soort van (tijdelijke) beschermde status en kunnen volgens de EU daarom worden teruggestuurd.

Niet-Syriërs

Bij niet-Syriërs (Irak, Eritrea, Afghanistan) ligt het ingewikkelder: zij kunnen in Turkije wel een beschermde status verwerven, maar, anders dan de Syriërs, via een vrij ingewikkelde procedure. Maar omdat Turkije door Griekenland wordt erkend als ‘veilig derde land’ zullen zij toch in veel gevallen kunnen worden teruggestuurd, zo meent de EU. In deze (kleinere) groep zullen naar verwachting wel meer ‘twijfelgevallen’ zitten, zoals Koerden, die mogelijk niet veilig zijn in Turkije en dus in de EU voor asiel in aanmerking zouden kunnen komen.

Nieuwe vluchtelingen

Turkije wil alleen vluchtelingen terugnemen die na 20 maart aankomen in Griekenland en eiste aanvankelijk dat de mensen die nu al op de Griekse eilanden zitten naar het Griekse vasteland worden gebracht. Daarover is in het slotakkoord niets meer opgenomen. Wel is het nog altijd de bedoeling om vluchtelingen die nu al in Griekenland zijn, via een eerder overeengekomen verdeelsleutel over EU-landen te verdelen. De snelle ingangsdatum van de deal, die vrijdag werd bekendgemaakt, moet voorkomen dat vluchtelingen alsnog snel de oversteek maken naar Griekenland. De vraag is hoe snel vluchtelingen daadwerkelijk kunnen worden teruggestuurd naar Turkije, want Griekenland zal hiervoor omvangrijke voorbereidingen moeten treffen, qua opvang, registratie en procedures.

Individuele behandeling

Collectieve uitzettingen zijn in strijd met internationale verdragen en het ‘per kerende veerboot’ terugsturen van vluchtelingen kan ook niet. Elke vluchteling heeft recht op een individuele procedure om te beoordelen of zijn of haar asielaanvraag inderdaad niet-ontvankelijk kan worden verklaard, en kan ook in beroep. Dat zal veel extra personeel vereisen: rechters, migratieambtenaren, hulpverleners, tolken. Griekenland denkt 4000 extra mensen nodig te hebben en doet hiervoor een beroep op andere EU-landen. Ook zullen er Turkse functionarissen tot de Griekse eilanden worden toegelaten, om de communicatielijnen kort te houden. Over de tijdspanne tussen aankomst en uitzetting lopen de schattingen uiteen. Vijf dagen geldt als minimum, maar veel procedures zullen waarschijnlijk langer duren.

‘Salderen’

Voor elke Syriër die Turkije terugneemt, moet de EU er één opnemen vanuit Turkije, dat al 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen herbergt. Aan deze regeling zit een plafond van 72.000, een aantal dat gebaseerd is op eerder afspraken die EU-landen met elkaar hebben gemaakt over ‘migratiequota’. De UNHCR, die meer ervaring heeft met herhuisvesting, gaat het proces overzien. Syriërs die niet eerst de Griekse route hebben geprobeerd, krijgen voorrang. Aan het concept kleeft een belangrijk bezwaar: het betreft alleen Syriërs, andere nationaliteiten kunnen dus niet legaal naar de EU. Of dat juridisch standhoudt, is de vraag. De EU benadrukt dat het gaat om een ‘tijdelijke en uitzonderlijke’ maatregel.

Legale migratie

Als de uitruil werkt en de vluchtelingenstroom naar Griekenland opdroogt, kunnen EU-landen op vrijwillige basis besluiten om meer vluchtelingen op te nemen uit Turkije. In ieder geval Duitsland zou hiertoe bereid zijn. Hoewel niet alle EU-landen willen deelnemen aan zo’n bredere ‘luchtbrug’, geldt het openen daarvan als een belangrijke voorwaarde om van de Turkije-deal een écht succes te maken. Het gaat immers niet alleen om het ontmoedigen van illegale migratie (terugsturen), maar ook om het aanlokkelijk genoeg maken van legale migratie, zodat vluchtelingen de gevaarlijke overtocht van de Egeïsche Zee niet meer maken.

Economische migranten

Zij zijn formeel geen onderdeel van de deal. Economische migranten, die weinig of geen kans op asiel hebben in de EU, moeten in elk geval terug naar Turkije, op basis van een al eerder gesloten akkoord tussen Griekenland en Turkije. De uitvoering daarvan is door gebrek aan politieke wil nooit goed van de grond is gekomen. Twee weken geleden kondigde Turkije aan hier alsnog werk van te zullen maken en begon het land met terugnemen van onder meer Algerijnen, Tunesiërs en Marokkanen.

Nieuwe routes

Turkije zal alle nodige maatregelen nemen om te voorkomen dat zich nieuwe migratieroutes openen, bijvoorbeeld via Bulgarije, zodra de Egeïsche Zee ‘dicht’ is.

Visa-liberalisatie

Onderdeel van de deal is de afschaffing van de EU-visumplicht voor Turkse burgers in juni. Eerder was afgesproken dat dit in oktober zou gebeuren, maar Turkije wilde dit vervroegd zien. Overigens gaat de visaliberalisatie pas door als Turkije aan álle 72 criteria voldoet en zijn douanesysteem op orde heeft. Geen enkele EU-leider lijkt bereid om Turkije te matsen op dit punt.

Geld

De EU zegde vorig jaar al drie miljard euro toe, voor het verbeteren van de vluchtelingenopvang binnen Turkije. De uitbetaling gaat langzaam, omdat de Europese Commissie moet beoordelen welke projecten in aanmerking komen voor financiering. EU-leiders beloven nu dat dit proces zal worden versneld: komende week al zal gekeken worden welke projecten eerder geld kunnen krijgen. Als het geld op is, en ‘naar behoren’ is besteed, is de EU bereid om (in 2018) nog eens 3 miljard euro op tafel te leggen.

EU-lidmaatschap

Turkije eist dat de gesprekken over EU-lidmaatschap worden versneld. Van de in totaal 35 beleidsterreinen wilde het vijf ‘hoofdstukken’ openen. De EU-leiders wilden minder ver gaan: het openen van de hoofdstukken moet ‘zo snel mogelijk’ worden ‘voorbereid’. Struikelblok hier is Cyprus, dat pas over Turks lidmaatschap wil praten als de Turkse bezetting van Noord-Cyprus is opgelost. Het compromis is nu dat één, minder controversieel hoofdstuk snel zal worden geopend, hoofdstuk 33, over begroting en financiën.

Veilige zones

De EU zegt toe Turkije te zullen steunen bij ‘het verbeteren van de humanitaire omstandigheden binnen Syrië’. Turkije wil zogenoemde ‘veilige zones’ instellen binnen Syrië. Dat ligt gevoelig, want Turkije wordt ervan verdacht op deze manier Koerdische aspiraties op een eigen staat in het noorden van Syrië te willen dwarsbomen. Dat de EU hier actief aan zal meewerken is uitgesloten, maar EU-leiders spreken nu in elk geval wel vrijblijvende ‘politieke’ steun uit voor het plan.