De man die het tijdperk-Merkel inluidde

Foto Reuters

Op een sleutelmoment in de Duitse politiek speelde Guido Westerwelle, die vrijdag op 54-jarige leeftijd is overleden, een beslissende rol. Bij de Bondsdagverkiezingen van 2005 was de rood-groene coalitie van bondskanselier Gerhard Schröder (SPD) haar meerderheid kwijtgeraakt. Maar het was CDU-leider Angela Merkel op haar beurt ook niet gelukt voldoende stemmen te halen om een regering te vormen met de liberale FDP van Westerwelle, zoals ze had gehoopt.

In een nagesprek met alle partijleiders op tv hoonde Schröder die avond dat Merkel hoe dan ook geen kanselier zou worden. Terwijl zij er wat aangeslagen bijzat, zei Westerwelle zelfverzekerd: “Herr Bundeskanzler, ik mag jonger zijn dan u, maar ik ben niet dommer.” En dat bleek. Hij weigerde Schröder aan een meerderheid te helpen door tot zijn coalitie toe te treden. En zo restte de SPD niets anders dan in zee te gaan met de christendemocraten van Merkel, die net een paar zetels meer hadden en dus de bondskanselier mochten leveren. Zo begon het tijdperk-Merkel.

Vier jaar later haalde Westerwelle bij de verkiezingen het beste resultaat in de geschiedenis van zijn partij, 14,6 procent van de stemmen. De FDP loste de sociaaldemocraten af als coalitiepartner, en Westerwelle werd minister van Buitenlandse Zaken en vicekanselier. Het was een prachtig resultaat voor de energieke politicus, die al sinds de jaren negentig een prominente rol speelde in de Duitse politiek. Maar meteen waren er ook twijfels, of hij niet te veel een lichtgewicht was voor deze positie. Hier en daar werd ook nog gesputterd, onder meer door de SPD-burgemeester, over het feit dat Duitsland nu in het buitenland werd vertegenwoordigd door een minister die openlijk homo was en zijn man ook bij officiële gelegenheden meenam.

Een staatsman is Westerwelle nooit geworden. Hij mocht zijn partij hebben groot gemaakt als belichaming van een jong en modern liberalisme. Maar als minister van Buitenlandse Zaken moest hij zich in de grote wereld zien te profileren naast de inmiddels ervaren Merkel, en in een tijd waarin regeringsleiders het buitenlandse beleid steeds meer naar zich toe trekken. Pas als het mis ging liet de bondskanselier het podium aan haar minister.

Lees ook dit oude profiel (2011) van Westerwelle in NRC: Niemand heeft begrip voor Guido Westerwelle

Dat bleek onder meer in 2011, toen Duitsland zich isoleerde van zijn westerse bondgenoten, door in de Veiligheidsraad net als Rusland en China te weigeren in te stemmen met een interventie in Libië. Het kwam vooral Westerwelle op veel kritiek te staan.

Met zijn partij ging het ondertussen ook bergafwaarts, en na twee jaar moest Westerwelle het partijleiderschap en zijn positie als vicekanselier opgeven. Toen de FDP in 2013 niet eens de kiesdrempel meer haalde, was de politieke carrière van Westerwelle voorbij. Een jaar later werd leukemie bij hem geconstateerd, waar hij vrijdag aan overleed.

Lees ook dit interview uit 2010 met Westerwelle, in NRC: ‘Duitse buitenlandpolitiek is vredespolitiek’