Woede in Brazilië over ‘ontsnappingstruc’ Lula

De benoeming van voormalig president Lula tot stafchef lijkt bedoeld om te ontkomen aan vervolging wegens corruptie.

Een betoger verbrandt een pop die de voormalige Braziliaanse president Lula moet voorstellen. Hij kreeg woensdag een kabinetspost in een klaarblijkelijke poging hem tegen vervolging te beschermen. Foto Adriano Machado/Reuters

Houdinitrucs en achterkamertjespolitiek. Het is chaos in Brazilië. Een heimelijk opgenomen telefoongesprek tussen president Dilma Rousseff en haar voorganger Luíz Inácio ‘Lula’ da Silva (70) is de laatste ontwikkeling in een serie politieke intriges die het land op zijn kop zet.

Het gesprek voedt de suggestie dat de benoeming van Lula als stafchef van Rousseff op woensdag is ingegeven door de hoop dat Lula daarmee vervolging kan ontlopen. De oud-president wordt verdacht van witwassen en corruptie als onderdeel van het grootste corruptieschandaal aller tijden in Brazilië.

Nadat het telefoongesprek, een van de vijftig audio-opnames die werden vrijgegeven door onderzoeksrechter Sérgio Moro, door verschillende Braziliaanse kranten werd gepubliceerd, gingen meteen tienduizenden Brazilianen woedend de straat op. Ze eisten het onmiddellijke vertrek van Rousseff. Ook in het Congres brak chaos uit na verspreiding van de opnames. „Stap op!”, riepen opponenten van Rousseff.

Dat Lula woensdag werd benoemd tot rechterhand van Rousseff, een positie die de status van minister heeft, was op zichzelf al controversieel. Als minister zou Lula alleen door het Hooggerechtshof kunnen worden aangepakt, een zeer tijdrovende zaak. Daarnaast komt zijn benoeming op een moment dat ook Rousseff onder vuur ligt. Tegen haar loopt een afzettingsprocedure vanwege gesjoemel met overheidsgelden. Afgelopen weekend demonstreerden al honderdduizenden Brazilianen tegen de Arbeiderspartij en de corruptie en riepen zij om Rousseffs vertrek. Lula zou, als haar rechterhand, nu moeten helpen een afzettingsprocedure in het parlement te voorkomen.

Maar dat plan lijkt het tegenovergestelde te bereiken. In het omvangrijke justitieonderzoek ‘Lava Jato’ (operatie Wasstraat), waarvan staatsoliebedrijf Petrobras de spil is en waarbij veel grote Braziliaanse bouwbedrijven zijn betrokken, bestaan al twee jaar verdachtmakingen rondom Rousseff en Lula. Die werden nooit bewezen, maar met deze zet maakt Lula zich juist verdacht. Het lijkt een typische jeitinho brasileiro: een maniertje om behendig de regels te omzeilen

De uitdijende politieke crisis is niet de enige crisis die Brazilië probeert te bestrijden. Het land heeft te kampen met de ergste economische crisis in decennia en in Brazilië heerst een zika-epidemie, een infectieziekte die in verband wordt gebracht met afwijkingen bij ongeboren baby’s.

Nog maar kort geleden zag de toekomst voor Brazilië er juist rooskleurig uit. Tijdens Lula’s presidentschap (2003-2011) groeide de Braziliaanse economie en lukte het ruim 30 miljoen Brazilianen (op 200 miljoen) uit de zwaarste armoede te klimmen.

Lula, afkomstig uit een arm boerengezin, begon op zijn twaalfde als schoenpoetser in de straten van São Paulo, werd staalarbeider en werkte zich op tot vakbondsleider en president. Vooral door arme Brazilianen wordt hij nog altijd op handen gedragen. Die populariteit daalt nu met rasse schreden. De financiële markten reageerden negatief op de benoeming van Lula. De Braziliaanse beursindex daalde met 4 procent.

In 1988, toen Lula oppositie voerde als afgevaardigde, zei hij:

„In Brazilië is het als volgt: als een arme steelt, belandt hij in de gevangenis. Als een rijke steelt, wordt hij minister.”

Die woorden lijken nu profetischer dan ooit.