Rutte en Merkel verrasten collega’s

Vrijdag moet er in Brussel eindelijk een akkoord zijn. Europese leiders praten nu al bijna een jaar over de vluchtelingenstroom.

Mark Rutte en Angela Merkel spraken vorige week met de Turkse premier Ahmet Davutoglu op de ambassade van Turkije in Brussel. Donderdag en vrijdag wordt in Brussel verder gesproken over de deal. Foto Bart Maat/ANP

Drukke tijden weer voor premier Rutte. Het is Chefsache, en bij wijze van uitzondering mogen zijn 594.252 volgers op Twitter dat weten. „Vandaag diverse gesprekken. Net uur gebeld met MP Tsipras over juridische & logistieke aspecten v/d afspraken die EU met Turkije wil maken”, schreef hij woensdag rond het middaguur.

Vier uur later een nieuwe tweet: „In de reeks telefonische consultaties in aanloop naar #EUCO afgelopen uren o.a. gesproken met Donald Tusk en president Hollande.”

Het signaal is duidelijk: Nederland zit als tijdelijk EU-voorzitter aan de knoppen.

De bedoeling is dat EU-leiders vrijdag in Brussel hun tweedaagse top kunnen afsluiten met een definitief akkoord met Turkije dat een eind moet maken aan de vluchtelingenstroom naar Europa. Al bijna een jaar wordt er over het probleem gepraat. Eerst waren er de ideeën, daarna de plannen, toen de afspraken. Ten slotte was er de uitvoering. En daar ging het mis. „Er worden wel heel veel afspraken gemaakt, maar in de uitvoering wordt heel weinig bereikt”, klaagde Rutte in december.

Dat is waar Nederland sinds 1 januari mee bezig is: zaken in beweging krijgen. Behoedzaam opererend tussen de ingewikkelde institutionele structuren die zo kenmerkend zijn voor de EU. Dan weer op de achtergrond, dan weer op de voorgrond. Op ministersniveau, via de ambtelijke weg maar ook via partijkanalen. Volop gebruikmakend van de „voor ons zo gebruikelijke korte lijnen” zoals een betrokkene het zegt.

Die hybride rol speelt bij uitstek rond de Turkije-deal. Aan de ene kant is het puur een zaak voor de regeringsleiders die de Pool Donald Tusk als vaste voorzitter van hun beraad hebben. Aan de andere kant ligt de concrete uitvoering een niveau lager op het bord van tijdelijk voorzitter Nederland. Aanvankelijk was alles er op gericht om tijdens de Europese top van 18 februari een akkoord te bereiken. Maar een grote aanslag in Ankara kwam tussenbeide.

Achteraf bezien een geluk bij een ongeluk. Want bij de uitgestelde ontmoeting van 8 maart, had de Turkse premier Davutoglu opeens een grote verrassing bij zich. Eerder had hij al in Ankara tegen Europees ‘president’ Tusk gezegd dat Turkije bereid was om alle economische migranten terug te nemen. Maar vorige week maandag kondigde Davutoglu aan dat zijn land iedereen wil terugnemen, ook legitieme oorlogsvluchtelingen, als de EU begint met het rechtstreeks uit Turkije opnemen van vluchtelingen.

Hij had, zo bleek, hierover zondagavond tot diep in de nacht doorgepraat met Rutte en Merkel. Die stemden ermee in om het de volgende dag in de groep van leiders te gooien. Maar daar sloeg het in als een bom. Dit had niemand zien aankomen, ook Tusk niet. Veel leiders stuiterden op en neer, zegt een diplomaat.

Minder illegale migratie in ruil voor meer legale – precies wat Merkel al maanden bepleit. De theorie dat Merkel, samen met Rutte en Davutoglu, een ‘overval’ had gepleegd om haar zin door te drijven was dan ook snel geboren. Merkel bezwoer later dat het geen Duits voorstel was in een Turks jasje, en ook Davutoglu claimde het eigendom van het plan. Het belang van Turkije bij een akkoord was die laatste dagen in elk geval toegenomen. De westelijke Balkanroute, waarlangs vluchtelingen Europa in trokken, ging op slot. Daardoor dreigde Turkije het eindstation voor vluchtelingen te worden.

Davutoglu stelde ook voor om gelijk over te steken: voor elke vluchteling die zijn land uit Griekenland terugneemt, moet de EU er ook één opnemen – Turkije heeft er al 2,6 miljoen. Dit ‘salderen’ is volgens ingewijden geen exclusief Turks idee: het is al zeker sinds januari vaak voorbijgekomen in (ambtelijk) overleg tussen Duitsland, Turkije, Nederland en de Europese Commissie, als een van de vele opties om een doorbraak te forceren. Maar het idee om het pontificaal op tafel te leggen is wél Turks.

Ingewijden zeggen dat Merkel en Rutte „oprecht verrast” waren op die bewuste zondag, toen ze met Davutoglu op de Turkse ambassade onder het eten van Turkse pizza (komend van de bakker aan de overkant) de bijeenkomst voor de volgende dag wilden doorspreken. Het draaide door het onverwachte aanbod uit op nachtwerk. EU-leiders voelden zich overvallen, maar ze vonden het voorstel tegelijkertijd interessant genoeg om er de hele maandag over door te praten. Aan het einde van de top lag er een principeakkoord.

Ook Tusk slikte zijn trots in, hoewel hij alle reden had tot klagen. Dat was een beetje dankzij Rutte, die, net als de Pool en anders dan Merkel, veel begrip toont voor de reeks grenssluitingen op de westelijke Balkan. Volgens ingewijden vindt Tusk het „erg belangrijk” dat hij Rutte op dit punt aan zijn zijde heeft. Diens ‘liaison’ met Merkel wil Tusk daarvoor best door de vingers zien.