Blind voor de angst van AfD-kiezers

Veel Duitse kranten brachten de doorbraak van de AfD bij drie deelstaatverkiezingen niet prominent. Zo maken media de partij kleiner dan ze is. „Zijn journalisten te dom? Of is het de dwangloze dwang van het politiek correcte denken?”

In februari demonstreerden AfD-supporters in Erfurt tegen het vluchtelingenbeleid van Angela Merkel. Zondag werd de AfD in drie staten met dubbele cijfers in het parlement gekozen. Foto Jens Meyer/ AP

Het was een waarschuwingsschot, zegt politicoloog Dieter Roth over het succes van de rechts-nationalistische AfD bij de Duitse deelstaatverkiezingen van zondag, die gedomineerd werden door bezorgdheid over de vluchtelingencrisis. „Als de grote partijen hier niet op reageren, wordt deze ontwikkeling een bedreiging voor de politieke stabiliteit. Want volgend jaar staan er landelijke verkiezingen op de agenda, voor de Bondsdag.”

Hoewel slechts in drie deelstaten kon worden gestemd, heeft de uitslag op landelijk niveau een grote schok veroorzaakt. Niet alleen is de AfD, Alternative für Deutschland, in alle drie de deelstaten met dubbele cijfers in het parlement gekozen (in Saksen-Anhalt zelfs met 24 procent van de stemmen), in de grote deelstaat Baden-Württemberg, met zijn belangrijke auto-industrie, werden nota bene de Groenen de grootste partij. En de traditioneel grote volkspartijen CDU en SPD, die samen met de Beierse CSU de landelijke regering van bondskanselier Merkel vormen, leden pijnlijke verliezen.

Voor een buitenstaander was het opmerkelijk dat het nieuws in Duitsland vervolgens níét werd gedomineerd door de krachtige doorbraak van de felomstreden AfD. Maandagochtend bijvoorbeeld brachten de voorpagina’s van de meeste grote kranten de zege van de Groenen in Baden-Württemberg het grootst. Op foto’s was een blije Groene premier te zien, geen juichende AfD’ers.

„Dat de Groenen wonnen in het conservatieve Baden-Württemberg, waar de CDU meer dan een halve eeuw de grootste was, was echt wel een sensatie”, zegt Roth, hoogleraar politicologie aan de universiteit van Heidelberg. „Maar ik geloof ook dat de media beseffen dat ze een verantwoordelijkheid hebben om niet te veel ophef te maken over de opkomst van de AfD.”

Maar miskennen ze daarmee dan niet wat er zondag is gebeurd, en wat er leeft onder de bevolking? „De media bieden de AfD al allerlei platforms om zich te laten horen, vroeger gebeurde dat niet.”

Een stel idioten

Veel kritischer over de Duitse media is de politicoloog Werner Patzelt. „De Duitse pers heeft steeds geprobeerd om de AfD kleinzuschreiben – kleiner voor te stellen dan ze is”, zegt hij. „De AfD wordt neergezet als een stel idioten, waar geen serieus mens op zou stemmen. En nog steeds willen de gevestigde machten in politiek en media niet accepteren dat er echt redenen zijn waarom de AfD zo sterk is opgekomen.”

Angst en blindheid leiden tot die opstelling van het establishment, zegt Patzelt, die hoogleraar is aan de Technische Universiteit Dresden. „De angst komt voort uit de geschiedenis van Duitsland. Daardoor is men hier nu eenmaal beduchter voor rechtse bewegingen dan in andere Europese landen. Die voorzichtigheid is begrijpelijk, je kunt niet aan onze geschiedenis voorbij gaan. Maar je moet wél politiek iets doen om ervoor te zorgen dat de mensen desondanks op je blijven stemmen. Je moet ze iets bieden. Anders gaan ze naar een andere partij, zoals je nu ziet gebeuren.”

„De blindheid bestaat eruit dat men niet ziet dat de bevolking andere klachten en andere zorgen heeft dan waar men in politiek en de media mee bezig is”, gaat Patzelt verder. „Als de AfD nou alleen maar loze problemen aankaartte… Als iedere immigrant nou makkelijk een baan kon vinden, als alle vluchtelingen makkelijk opgevangen konden worden… Maar zo is het niet. Is dat nou zo moeilijk om te zien voor journalisten en voor politici? Zijn ze te dom? Of is het de dwangloze dwang van het politiek correcte denken?”

Patzelt benadrukt dat hij geen AfD’er is, maar sinds jaar en dag lid van de CDU. „En er bestaat ook geen enkel gevaar dat ik naar de AfD overstap. Ik beschouw mezelf als een soort voetbalverslaggever die zo goed mogelijk vertelt wat er zich op het veld afspeelt.”

Een blijvertje of niet?

Of de in 2013 opgerichte AfD een blijvertje zal blijken, hangt volgens Patzelt af van drie dingen. „Hoe gaat het verder met de toestroom van vluchtelingen? Is de CDU bereid om haar klassieke opgave weer ter hand te nemen: het integreren van de rechtervleugel? En hoe gaat de AfD zich opstellen: gaan ze fouten maken, lukt het ze om de vele onervaren politici in hun midden te laten wennen aan het politieke bedrijf en voor uitglijders te behoeden?”

Maar is de AfD wel een democratische partij? „Het is nog een jonge partij. Ze moeten onderling nog van alles uitvechten. De belangrijke vraag is nu: is het een extremistische partij? Het antwoord is nee. Niets wijst erop dat ze erop uitzijn het politieke systeem te ondermijnen. Protest is niet iets ondemocratisch. De Groenen zijn ook zo begonnen.”

Maar verlies één ding niet uit het oog, zegt Roth uit Heidelberg: „De humanitaire opstelling van Angela Merkel in de vluchtelingencrisis wordt nog steeds gesteund door een meerderheid van de bevolking, en ook door een meerderheid van de CDU-achterban. In zoverre is de christelijke traditie van het avondland nog sterk, ook al gaat lang niet iedereen meer naar de kerk.”

Daar komt bij dat kiezers bij deelstaatverkiezingen makkelijker op protestpartijen stemmen dan bij de Bondsdagverkiezingen, zegt Roth. „Dus je hoeft van deze uitslag ook weer niet heel nerveus te worden. Uit de uitslag blijkt dat we een levende democratie hebben. Voor gewone mensen is het moeilijk geworden nog onderscheid te zien tussen SPD en CDU. Er was de afgelopen jaren geen duidelijke oppositie. Nu hebben we net als in veel andere Europese landen een nationalistische partij. De leiders van de AfD proberen soms te verhullen hoe rechts ze eigenlijk zijn, maar daar trapt de Duitse bevolking niet in.”