Breivik wil een menswaardig bestaan

Dinsdag begon de zaak die massamoordenaar Anders Breivik aanspande tegen de Noorse staat. Hij eist een beter gevangenisregime.

Direct na zijn binnenkomst in de rechtbank, dinsdag, bracht Anders Breivink de Hitlergroet. Foto AP

Zijn cel is te koud, hij wordt naakt gevisiteerd, heeft niet genoeg privacy, en hij ziet alleen zijn bewakers. Massamoordenaar Anders Breivik vindt dat zijn mensenrechten worden geschonden en heeft een aanklacht ingediend tegen de Noorse staat.

Op de eerste zitting dinsdag draagt hij hetzelfde pak als tijdens zijn proces vier jaar geleden, het enige verschil is dat hij nu zijn hoofd kaalgeschoren heeft. Hij oogt wat nerveus. Direct nadat de bewakers zijn handenboeien losmaken, brengt hij de Hitlergroet. De 37-jarige man zit sinds 2011 vast voor de moord op 77 mensen. De zitting die tot en met vrijdag duurt, vindt plaats in de gymzaal van zijn gevangenis in de stad Skien, 100 kilometer ten zuidwesten van de Noorse hoofdstad Oslo.

1 Waarvoor zit hij ook alweer vast?

Anders Breivik is verantwoordelijk voor een van de omvangrijkste terreurdaden in de geschiedenis van Europa. Op 22 juli 2011 richtte hij een bloedbad aan. Het begon die dag met een bomaanslag op een regeringsgebouw in Oslo, en enkele uren later de koelbloedig uitgevoerde massamoord op het eilandje Utøya, waar de jongerenbeweging van de Arbeidspartij haar jaarlijkse bijeenkomst hield. Het resultaat: 77 doden – vooral jongeren – tientallen gewonden en een ontredderde natie. Hij kreeg een celstraf van 21 jaar opgelegd. De extreemrechtse man handelde naar eigen zeggen om de Noorse samenleving te beschermen tegen het multiculturalisme. De rechtbank erkent hij niet, omdat die is ingesteld door een regering die het multiculturalisme toestaat.

2 Waar gaat deze zaak precies over?

Breivik vindt zijn gevangenisregime mensonwaardig. Hij zit alleen in een ruimte van drie cellen en wil meer bewegingsvrijheid en privacy. Elke dag wordt hij gefouilleerd, zijn brieven worden gecensureerd, en hij heeft alleen met de bewakers contact, maar op afstand, ze mogen geen band met hem opbouwen. Zijn isolatie heeft volgens zijn advocaat Øystein Storrvik een negatief effect op zijn mentale staat. Hij lijdt aan wat hij „isolatiehoofdpijnen” noemt en weet regelmatig niet meer welke dag het is en waar hij zich bevindt. De kans is groot dat Breivik levenslang vastzit. Het doel van de zaak is volgens Storrvik om betere leefomstandigheden voor zijn client af te dwingen. Breivik en zijn advocaat beroepen zich op het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens, artikel 3 en 8. Het is niet de eerste keer dat de massamoordenaar klaagt over zijn leven. Hij schrijft regelmatig grote nieuwsorganisaties om zijn beklag te doen. Oktober vorig jaar dreigde hij zichzelf uit te hongeren in de gevangenis. In een open brief aan Noorse en Zweedse media schreef hij over zijn verslechterde omstandigheden in de gevangenis. Hij zou hierdoor gedwongen zijn te stoppen met een studie politicologie aan de Universiteit van Oslo. Een jaar eerder eiste hij een modernere spelcomputer.

3 Hoe is er in Noorwegen gereageerd op de aanklacht?

Noorwegen is verdeeld. Een deel wil Breivik nooit meer in het nieuws zien; de herinneringen aan de aanslagen zijn te pijnlijk. Een ander deel vindt het maar niets dat hij weer een platform krijgt om zijn gedachtegoed voor het voetlicht te krijgen. Iets waar Breivik bewust mee bezig is: na binnenkomst bracht hij meteen de Hitlergroet. Er zijn Noren die het proces toejuichen. Breiviks aanslagen zien ze als een aanval op de Noorse rechtsstaat. Hun redenering is dat je Breivik in de kaart speelt als je hem de verworvenheden van de rechtsstaat ontzegt, zoals dit proces.

4 Maakt Breivik kans de zaak te winnen?

Breivik kreeg een steunbetuiging uit onverwachte hoek. In november publiceerde de Noorse ombudsman een zeer kritisch rapport over Breiviks gevangenisregime. Hierin wordt gewaarschuwd dat langdurige isolatie schadelijk kan zijn voor de mentale gesteldheid van de gevangene. Het zou daarom beter zijn Breivik in contact te laten komen met andere gevangenen. Ook wordt er in het rapport geadviseerd minder ingrijpende veiligheidsmaatregelen te nemen omdat ze voor de gevangenen vernederend kunnen zijn. De staat stelde in haar betoog dinsdag echter dat Breivik volgens de regels wordt vastgehouden, regels die in een democratisch tot stand gekomen wet zijn vastgelegd. Van het schenden van het EVRM is volgens de Noorse staat dan ook geen sprake.

Deze woensdag wordt het proces spannender, getuigen gaan het hebben over Breiviks geestelijke gesteldheid. Ook gaat de massamoordenaar dan zelf een verklaring afleggen.