West-Afrika, wingewest voor jihadisten

Al-Qaeda en IS concurreren in West-Afrika. Hotels waar veel toeristen komen zijn het favoriete strijdtoneel.

Ivorianen kijken toe op het strand van Grand Bassam, waar zondag 22 mensen werden neergemaaid. Foto Christin Roby/AP

Er was een historische reden dat gewapende mannen zondagmiddag het strand van de kustplaats Grand Bassam onder vuur namen, en niet de ruim 43 kilometer westelijker gelegen hoofdstad Abidjan. Grand Bassam was van 1893 tot 1900 de zetel van het Frans koloniale bestuur. Een toeristentrekpleister die bovendien graag bezocht wordt door Franse expats. Dit was een aanslag in de voetsporen van de voormalige koloniale grootmacht, hoewel de meeste van de 22 slachtoffers Ivorianen waren.

Met een almaar groeiende militaire aanwezigheid in West-Afrika hoopt de Franse regering met operatie Barkhane de jihadisten van de Europese grenzen weg te houden, maar intussen breidt hun operatiegebied zich steeds zuidelijker uit, zelfs tot aan landen als Ivoorkust die tot dit weekend van dergelijke terreur gespaard bleven.

De aanslag werd opgeëist door Al-Qaeda in de Islamitische Maghreb (AQIM), de dochterorganisatie van het mondiale terreurnetwerk. AQIM en zijn fusiepartner Al-Mourabitoun pleegden eerder ook aanslagen op populaire hotels in Mali (november) en Burkina Faso (januari). West-Afrika is het nieuwe wingebied van de organisatie. De regio is toneel geworden van een bloedige concurrentiestrijd met Islamitische Staat dat niet alleen in het Midden-Oosten actief is, maar ook in Egypte, Libië en Tunesië en dat een alliantie aanging met de dodelijkste terreurbeweging op het continent: het Nigeriaanse Boko Haram.

West-Afrika lijkt op het eerste gezicht een logische keuze voor Al-Qaeda om zijn naam te herbevestigen. De falende staten in de Sahel drijven de werkloze jeugd of naar Europa of in de armen van goed betalende jihadisten. Sinds de val van de Libische dictator Moammar Gaddafi overspoelen de wapens van diens oude regime de regio.

Frankrijk probeert, met hulp van de Verenigde Staten, jihadistische bewegingen in de Sahel in te tomen met drones en soldaten op de grond. Begin 2013 snelden Franse troepen toe om het noorden van Mali te redden van een coalitie van jihadistische bewegingen, geleid door Toearegs met Libische wapens. Al-Qaeda hoopt met kleine prikacties de anti-koloniale sentimenten tegen de terugkeer van de Fransen op te stoken.

Maar Al-Qaeda in de Islamitische Magreb heeft geen wortels in dit deel van West-Afrika, waar een zeer open en gematigde islam wordt beleden. De beweging komt voort uit Groupe Islamique Armé (GIA) die begin jaren negentig in opstand kwam in Algerije nadat het door Frankrijk gesteunde leger daar de verkiezingsoverwinning van een streng islamitische partij (FIS) annuleerde. De beweging is Salafistisch en wil de Algerijnse regering ten val brengen en een islamitisch kalifaat stichten. Ze financierde haar operaties met kidnappings en drugshandel.

De Algerijnse leiding van AQIM had weinig op met Afrikanen bezuiden de Sahara. Analisten noemen de spanningen tussen Arabieren en zwarte Afrikanen een van de belangrijkste redenen waarom vijf jaar geleden de Mouvement pour L’Unicité et le Jihad en Afrique de l’Ouest zich afsplitste. Die beweging is opgegaan in Al-Mourabitoun van de Algerijnse terrorist Mokhtar Belmokhtar. Afgelopen december heeft die zich verzoend met zijn oude broodheer en is opnieuw gefuseerd met Al-Qaeda van de Islamitische Maghreb. Zo gaat het met de terreurbewegingen in deze regio: ze splitsen zich even snel als ze weer bijeen komen om een gezamenlijke vijand te bestrijden.

West-Afrikaanse regeringen maken zich zichtbaar zorgen over deze bundeling van krachten. Na de aanslagen in Mali en Burkina Faso werden in Ivoorkust veiligheidsmaatregelen verscherpt. Ook in democratisch en stabiel Senegal is de beveiliging van grote hotels in de afgelopen maanden opgeschroefd. In het zicht van de groeiende ambities van Al-Qaeda in de Maghreb waant geen land in West-Afrika zich meer veilig.