Merkels kiezers kunnen nu ergens anders terecht

Duitsland analyseert de uitslag van de deelstaatverkiezingen. Dat blijkt lastig.

Het touwtrekken tussen de Duitse christen-democraten gaat gewoon door, na de voor hen dramatisch verlopen deelstaatverkiezingen van zondag. Bondskanselier en CDU-leider Angela Merkel wil van geen wijken weten: ze houdt onverstoorbaar vast aan haar beleid in de vluchtelingencrisis. Maar de leider van de Beierse zusterpartij CSU, Horst Seehofer, blijft erop hameren dat de koers juist moet worden verlegd, om het voortbestaan van beide partijen niet in gevaar te brengen. „De neergang kan een duikvlucht worden en zelfs een crash.”

Het tekent de verwarring die de stembusuitslag teweeg heeft gebracht – overigens niet alleen bij de christen-democraten, maar ook bij coalitiepartner SPD, die zondag eveneens zware nederlagen te incasseren kreeg. De sterke opkomst van de rechts-nationalistische Alternative für Deutschland (AfD) in alle drie de deelstaten waar zondag werd gestemd, heeft ook in de landelijke Duitse politiek een grote schok veroorzaakt. „Een aardbeving”, aldus Seehofer, die de uitslag als „desastreus” betitelde.

Na beraad met de partijtop gaf Merkel maandag toe dat zondag „een zware dag voor de CDU” was geweest. Maar een reden om haar omstreden vluchtelingenbeleid aan te passen, laat staan persoonlijke consequenties te trekken, was dat niet, verzekerde ze.

Merkel pleitte nog maar eens voor een Europese oplossing voor de vluchtelingencrisis. Over de AfD zei ze dat iedereen het erover eens is dat die partij „met argumenten tegemoet getreden moet worden”. Als volkspartij, zei Merkel, moeten we principieel voor iedereen open staan en niemand bij voorbaat uitsluiten. „Dat is deze keer niet gelukt.”

Ankers van stabiliteit

Daar legde Merkel de vinger op de gevoelige plek. Sinds de stichting van de bondsrepubliek in 1949 hebben CDU/CSU en SPD als grote volkspartijen de politiek gedomineerd. Ze waren ankers van stabiliteit voor het naoorlogse West-Duitsland, en na 1990 ook voor het herenigde Duitsland.

Maar nu is hun status als volkspartij in het geding. Het pijnlijkst is dat zichtbaar bij de SPD. In Baden-Württemberg kelderde deze partij van ruim 23,1 naar 12,7 procent, in Saksen-Anhalt van 21,5 naar 10,7 procent. Waarmee de partij in beide deelstaten drie grotere partijen boven zich moet dulden. De overwinning in Rijnland-Palts was een pleister op de wonde, maar kan niet verhullen hoe aangeslagen de partij is.

Het probleem voor de CDU is niet dat de partij marginaal dreigt te worden, zoals de SPD, maar dat ze niet meer het vanzelfsprekende politieke tehuis is voor christelijke en conservatieve kiezers. Er is op rechts nu een alternatief. Merkel en haar vluchtelingenpolitiek genieten onder de bevolking nog steeds veel steun. Maar die steun zit voor een deel bij het electoraat links van het midden.

De populariteit van Merkel heeft er altijd uit bestaan dat ze niet een uitgesproken rechts profiel heeft, maar aanspreekt van links tot rechts. Met haar besluit om te stoppen met kernenergie bijvoorbeeld behaagde ze de linkse kiezers.

Met haar appèl aan de Duitsers om grote aantallen vluchtelingen op te nemen, is Merkel in de ogen van veel CDU-kiezers te ver naar links opgeschoven. En nu kunnen ze ergens anders terecht: bij de AfD, met haar harde antivluchtelingentaal.

Pijnlijk voor de CDU is om te zien waar de kiezers van de AfD vandaan komen. De grootste groep heeft nooit eerder gestemd, maar de op een na grootste groep bestaat uit kiezers (in Baden-Württemberg alleen al 188.000 mensen) die vroeger CDU stemden.

Pikant is dat een peiling aangeeft dat veel AfD-stemmers weliswaar ongelukkig zijn met Merkel en de koers die de CDU onder haar vaart. Maar zo’n tweederde van de AfD-stemmers van zondag had graag de mogelijkheid gehad op de conservatievere zusterpartij van Merkels CDU te stemmen, de Beierse CSU.

Maar de verwarring is zo al groot genoeg. „De verkiezingsuitslag is zeker zo complex als de vluchtelingencrisis”, zei staatssecretaris van Financiën Jens Spahn (CDU) met milde ironie. Complex zal de coalitievorming worden in de deelstaten, door de versnippering van het politieke landschap. Maar complex is vooral, voor alle partijen, de vraag hoe om te gaan omgaan met de nieuwe, aanvallende speler op het politieke veld.

De AfD heeft nu bewezen niet alleen in het voormalige Oost-Duitsland sterk te zijn, maar ook voldoende aanhang te hebben in het welvarende zuidwesten. Daarmee ligt de weg open om bij de volgende landelijke verkiezingen, in 2017, de sprong naar de Bondsdag te wagen. Als nieuwe volkspartij.