De avond van 15 maart 2017...

Vandaag over een jaar vinden Tweede Kamerverkiezingen plaats, mits het kabinet niet eerder valt. Nog nooit was het zó onzeker hoe de politieke verhoudingen daarna zullen zijn. Vier scenario’s voor 15 maart 2017.

Scenario 1 Ruttes Houdini-act mislukt

Hij stond bekend als de lachende premier. Maar vanavond is op het gezicht van Mark Rutte geen begin van een lach te bekennen. Aangeslagen maakt hij in het Carlton Beach Hotel in Scheveningen bekend dat hij opstapt als VVD-leider. Het historische verlies van 24 zetels laat hem geen andere keuze. „Het was supergaaf om het land te dienen”, zegt Rutte. „Maar vanavond is daar een eind aan gekomen. De kiezer heeft gesproken.”

Bij VVD-bijeenkomsten in het land klonk de afgelopen weken steevast het nummer One More Time van Daft Punk. Bij de VVD dachten ze dat Rutte het nog één keer zou flikken. Met zijn gezag als premier en talent voor campagnevoeren zou hij de VVD, ondanks de slechte peilingen, toch weer de grootste van Nederland maken. Een ‘Contract met de Verontruste Nederlander’ plus een verkiezingsprogramma vol onversneden rechtse plannen zouden de rest doen. Rutte leende zelfs Adenauers befaamde verkiezingsleus: ‘Geen experimenten’.

Toch ging het mis. In de tv-debatten begon Rutte – tegen interne afspraken in – toch weer wilde verkiezingsbeloften te doen, zoals zijn opmerking dat hij de komende vier jaar „nooit nooit nooit” de belastingen zou verhogen, „zelfs als de economie met vijf procent krimpt”. Ook pakte de strategie om hem als premier zoveel mogelijk buiten het campagnegewoel te houden, rampzalig uit. Doordat Rutte het RTL-debat besloot te laten schieten voor de begrafenis van koningin Elizabeth, miste hij een belangrijke kans voor confrontatie met Geert Wilders.

Dan waren er de blijvende integriteitskwesties, en het vertrek van Justitieminister Ard van der Steur. Het lukte deze campagne ook niet goed de gelederen gesloten te houden, bijvoorbeeld toen senaatsvoorzitter Ankie Broekers-Knol opmerkte dat de VVD „geen exponent van kortzichtig conservatisme” moet worden.

En natuurlijk was er het Boze Buitenland. Het einde van de Schengenzone en Poetins ‘geheime’ inmenging in de Baltische staten deden het vertrouwen in nationale regeringen verder afnemen – ook in Nederland. En de coup in de Duitse CDU/CSU tegen Angela Merkel liet nog maar eens zien dat Europese regeringsleiders niet het eeuwige leven hebben.

Een week voor de verkiezingen was binnen het campagneteam het besef ingedaald dat Ruttes gehoopte Houdini-act zou uitblijven. Toch had niemand rekening gehouden met zo’n nederlaag: van 41 naar 17 zetels.

In Scheveningen besluiten de meeste VVD’ers het tegen middernacht voor gezien te houden. Erg spraakzaam zijn ze niet. „Dit doet heel, heel erg pijn”, zegt Kamerlid Ton Elias. Partijvoorzitter Henry Keizer: „Er zijn fouten gemaakt, maar zo’n enorme afstraffing hebben we niet verdiend.”

Scenario 2 De Ik-stem-Ahmed-express

Een oorverdovend gejuich barst los als Ahmed Aboutaleb het podium betreedt van de Amsterdamse poptempel Paradiso. De zaal scandeert zijn naam. „Iedereen die dacht dat de PvdA er geweest was, zat ernaast”, zegt Aboutaleb met een grote glimlach. En: „De verbinding heeft vanavond gezegevierd.”

Van 8 naar 34 zetels in zes maanden: de PvdA heeft het weer geflikt. Dankzij een verrassend aanvallende campagne en veel keepersgeluk mag Aboutaleb het voortouw nemen bij de formatiebesprekingen – en heeft Nederland binnenkort waarschijnlijk zijn eerste allochtone premier.

Dat Aboutaleb lijsttrekker werd van de PvdA, was eigenlijk geen verrassing. Wel de manier waaróp: hij daagde Diederik Samsom uit in de leiderschapsverkiezing en won met 53 procent van de stemmen. Geen fluwelen leiderschapswissel zoals bij Bos en Cohen in 2010, maar de interne krachtmeting waarop Samsom maanden had gezegd te hopen.

Even leek zich voor de PvdA toch hetzelfde scenario te voltrekken als in 2010 bij Cohen. Ondanks maandenlange geheime trainingen had Aboutaleb, als burgemeester van Rotterdam een man met een soevereine uitstraling, moeite met de cijfers en de Haagse dossiers. Hij leek niet te kunnen wennen aan de snelheid van de andere lijsttrekkers. Zijn pijnlijke black-out over het pensioenstelsel tijdens het Radio 1-debat (‘Welke regeling ook alweer, meneer Vullings?’) leek het einde te betekenen voor zijn premieraspiraties.

Hij redde zijn campagne door twee weken lang onafgebroken door het land te toeren met de ‘Ik-stem-Ahmed-express’. En met zijn boodschap van hoop en consequent verzoenende houding tegenover Geert Wilders – gesymboliseerd door de inmiddels befaamde ‘uitgestoken hand’ tijdens het RTL-debat in Carré. De woedende weigering van Wilders leidde ertoe dat Aboutaleb opnieuw begon te klimmen in de peilingen. Verder zorgden het tegenvallende optreden van Jesse Klaver (GroenLinks) en de opnieuw zwakke campagne van Emile Roemer, die vanavond opstapte als SP-leider, ervoor dat Aboutaleb nauwelijks concurrentie had vanaf links. En vergeet vooral niet de allochtone kiezers, die weer massaal terugkeerden bij de PvdA.

Toch beleefden de PvdA’ers nog een bloedstollende avond in Paradiso: urenlang gingen PvdA en de VVD, net als bij Cohen in 2010, nek aan nek. Uiteindelijk versloeg Aboutaleb met krap 55.000 stemmen verschil VVD-lijsttrekker Edith Schippers. De meest uitgelaten PvdA’er in Paradiso was oud-leider Diederik Samsom, die na de verloren interne verkiezing gewoon op de kandidatenlijst was gaan staan. Als nummer 30, „want zoveel zetels gaan we gewoon halen”. Hij kreeg vanavond gelijk.

Scenario 3 De PVV naar 55 zetels

Geloei, gezang, omhelzingen. Euforie en verbazing vechten bij de PVV om voorrang als rond 21.00 uur de eerste exit poll verschijnt. Even later arriveert Geert Wilders op de vertrouwde klanken van Eye Of The Tiger voor zijn overwinningstoespraak. „Nederland heeft massaal afgerekend met de prutsers in Den Haag en Brussel,” zegt de PVV-leider. „Het volk heeft gekozen vóór Nederland en tégen die verschrikkelijke islam!”

Vooraf geloofden weinigen dat Wilders de hoge peilingen zou waarmaken. In werkelijkheid bleken ze nog aan de voorzichtige kant. Vijfenvijftig zetels: nog nooit was een partij in de Tweede Kamer zó groot – zelfs het CDA onder Ruud Lubbers niet.

Hoe kreeg Wilders het voor elkaar? In het laatste jaar voor de verkiezingen bleven schokkende internationale gebeurtenissen de PVV-leider in de kaart spelen. Het overweldigende Nederlandse ‘nee’ tegen het associatieverdrag met Oekraïne. De mislukte pogingen van Europa om de vluchtelingencrisis te beteugelen. Het vierde reddingspakket voor Griekenland ter waarde van 67 miljard euro. En de terreuraanslag van IS in München in februari.

Maar Wilders voerde zelf ook een buitengewoon slimme campagne. Hij bleef het kabinet en de EU keihard aanvallen, maar matigde tegelijkertijd zijn toon. Natuurlijk zou hij compromissen moeten sluiten als hij straks premier werd, zei hij in ieder tv-debat. Met zijn positieve campagneslogan (‘Nieuw Nederland’) en de presentatie van ‘fatsoenlijke’ kandidaat-ministers als Rinus van Schendelen en Hans Wiegel maakte hij de PVV aantrekkelijk voor gematigde kiezers. Het terugnemen van zijn ‘minder minder’-uitspraak, een maand voor de verkiezingen, werd door velen als een meesterzet gezien. En dan was er natuurlijk de videoboodschap van de Amerikaanse president Trump (‘Geert and I both love big hair’).

Na deze reusachtige zege is het ondenkbaar dat de PVV in de oppositie blijft zitten. Sommige partijen hebben tijdens de campagne al een opening geboden voor een kabinet-Wilders. Zo herhaalde Edith Schippers, de belangrijkste kandidaat om de opgestapte VVD-leider Mark Rutte op te volgen, dat ze samenwerken met de PVV niet uitsluit. Met de VVD (negentien zetels) en VNL (3 zetels) heeft de PVV een krappe rechtse meerderheid in de Tweede Kamer.

Wel zal het interessant worden hoe Wilders zijn verviervoudigde fractie in het gareel houdt. Op de kandidatenlijst stonden ook omstreden oud-Kamerleden als James Sharpe en Eric Lucassen (de ‘brievenbusplasser’). Binnen de PVV werden zij vooral als ‘vulling’ gezien, met een onverkiesbare plek. Door de enorme winst komen Sharpe en Lucassen nu toch in de Kamer.

Scenario 4 CDA grootste, maar hoe nu verder

Je zou het niet zeggen als je de gezichten ziet, maar het CDA heeft vanavond gewonnen. En flink ook: de partij is meer dan verdubbeld in zetelaantal. Na zeven jaar zijn de christen-democraten weer de grootste partij van Nederland. „We zijn terug”, zegt campagneleider en aanstaand Tweede Kamerlid Jack de Vries tevreden. „En we gaan niet meer weg.”

Toch is de stemming in het Utrechtse muziekpaleis TivoliVredenburg verre van uitbundig. Het CDA mag dan gewonnen hebben, de kiezer heeft kandidaat-premier Sybrand van Haersma Buma ook opgezadeld met een bijna onoplosbare puzzel. Met slechts 27 zetels is de grootste partij in de Tweede Kamer nog nooit zo klein geweest. De vijf potentiële coalitiepartners (VVD, PvdA, D66 en ChristenUnie en SP) hebben allemaal tussen de 7 en 17 zetels. Aangezien nummer twee PVV (25 zetels) door vrijwel alle partijen is uitgesloten als coalitiepartner, zijn er voor een meerderheid in de Tweede Kamer nu minstens vijf partijen nodig.

Het CDA voerde geen vlekkeloze campagne. Buma wekte weliswaar sympathie met zelfspot en relativering, maar in de tv-debatten wist hij niet altijd overeind te blijven tussen verbale kanonnen als Rutte (VVD) en Wilders (PVV). Buma’s agenda van bestuurlijke vernieuwing (gekozen premier, districtenstelsel) wekte verwondering bij de eigen achterban. Net als zijn opmerking dat het CDA „niet alleen de partij van het platteland, maar ook van de grote stad” is.

Uiteindelijk waren het vooral de fouten van anderen die het CDA omhoog stuwden. Zoals Samsom (PvdA) met zijn zzp-aanvalsplan dat financieel bleek te rammelen. En Rutte die zijn belofte van een ‘Nexit’-referendum snel weer introk na een storm van kritiek. Tussen al die zwalkende politiek leiders was Buma een baken van rust. Hij bleef kalm volharden in zijn verzet tegen het vierde Griekse reddingspakket, een week voor de verkiezingen. Dat leverde hem veel teleurgestelde VVD-stemmers op. „Na dit Paarse experiment heeft Nederland weer gekozen voor betrouwbaarheid”, zegt oud-premier Balkenende, ook aanwezig op het CDA- feestje.

Heeft Buma behalve de verkiezingen ook het premierschap gewonnen? Dat is nog maar de vraag. Door de dreigende onregeerbaarheid zouden kleinere partijen ook het premierschap kunnen opeisen. D66’er Pechtold (11 zetels) heeft al laten weten „alleen in ruil voor de hoofdprijs” te willen gaan regeren. Iedereen in Den Haag weet: dat is codetaal voor „ik wil premier worden”.

Misschien herhaalt zich het scenario van 1971. Toen werd ARP’er Barend Biesheuvel, wiens partij in de coalitie qua grootte de derde was, toch minister-president. Zijn kabinet bleef slechts een jaar zitten.

Scenario 5-9

Alternatieven

Er zijn natuurlijk nog veel meer scenario’s denkbaar voor de verkiezingen van volgend jaar. Een greep:

n Mark Rutte maakt de VVD wél de grootste en wordt voor de derde keer premier.

nGeert Wilders maakt de peilingen voor de vierde keer niet waar; de PVV wint slechts 8 zetels.

nPvdA-lijsttrekker Samsom weet het verlies te beperken en krijgt een sleutelrol bij de formatie.

nAlexander Pechtold (D66) ontpopt zich alsnog als de antiWilders en wint 12 zetels.

nEr zijn helemaal geen verkiezingen in maart 2017 omdat Rutte II voortijdig ten val komt.