De onvrede heeft nu een politieke basis

De verkiezingen in drie Duitse deelstaten van dit weekend waren een belangrijke test voor bondskanselier Merkel en haar vluchtelingenbeleid. Haar positie is nu verzwakt.

Aanhangers van de Alternative für Deutschland in Stuttgart jubelen als zondagavond de eerste exitpolls bekend worden. Foto Felix Kästle/AFP

De rechts-nationalistische partij Alternative für Deutschland, die fel campagne voert tegen de vluchtelingenpolitiek van kanselier Merkel, heeft zondag een grote doorbraak beleefd bij de verkiezingen in drie Duitse deelstaten. In alle drie de deelstaten behaalde de partij, die pas sinds 2013 bestaat, meer dan 10 procent van de stemmen. In Saksen-Anhalt volgens prognoses zelfs 24 procent, waarmee de AfD daar de tweede partij is, na de CDU van Merkel.

Frauke Petry met partijgenoot Albrecht Glaser van de AfD. Foto John MacDougall/AFP

In twee van de drie deelstaten vernederde de AfD de traditionele volkspartij SPD, op landelijk niveau de coalitiepartner van Merkel. De sociaal-democraten kregen in Saksen-Anhalt volgens de voorlopige cijfers nog niet de helft van het aantal stemmen van de AfD en eindigden zo op de vierde plaats. Ook in Baden-Württemberg streefde de AfD (met zo’n 15 procent) de SPD (ruim 12 procent) voorbij.

Voor de CDU waren de uitslagen een harde afstraffing. Voor de kiezers was afgelopen weken onduidelijk waar de partij nu eigenlijk voor staat in de vluchtelingencrisis, de kwestie die de campagne beheerste. Staat de grootste partij van het land voor het beleid van de regering in Berlijn, dat Merkel in binnen- en buitenland ondanks veel kritiek vastberaden uitdraagt? Of juist voor de bedénkingen tegen dat beleid, die de lokale CDU-lijsttrekkers afgelopen weken uitspraken, in de hoop zo hun dreigende verlies alsnog af te wenden?

In de grote deelstaat Baden-Württemberg, van oudsher een CDU-bolwerk, werd Merkels partij zondag verslagen door de Groenen, die dankzij hun pragmatische en populaire premier Winfried Kretschmann nu voor het eerst in de geschiedenis in een deelstaat de grootste zijn. In Rijnland-Palts verloor de CDU van de SPD, die met premier Malu Dreyer ook een geliefde lijsttrekker had.

De paradoxale situatie deed zich voor dat Merkels partijgenoten afstand namen van haar vluchtelingenbeleid, terwijl de Groene Kretschmann en de sociaal-democratische Dreyer er juist hun steun voor uitspraken. Waarmee ze vervolgens allebei een overwinning binnenhaalden.

Schrale troost

Merkel kan daarin een steun voor haar beleid zien, maar dat is een schrale troost. Want haar partij is niet alleen verdeeld en in grote verwarring, maar heeft op rechts ruimte geboden voor de sterke opkomst van de AfD. Kiezers van de Groenen en de SPD mogen Merkels vluchtelingenbeleid waarderen, een deel van de traditionele CDU-kiezers is er ongelukkig mee, om nog maar niet te spreken van de kiezers van haar traditioneel conservatievere partner uit Beieren, de CSU. En het land is sterk gepolariseerd over de hele kwestie.

Aanhangers van de Alternative für Deutschland in Stuttgart jubelen als zondagavond de eerste exitpolls bekend worden.

De AfD, met haar pleidooien voor het sluiten van de grenzen en desnoods schieten op vluchtelingen aan de grens, is met harde taal gretig in het gat gesprongen dat Merkel op rechts heeft laten vallen. De partij is nu in acht van de zestien deelstaten in het parlement vertegenwoordigd en kan als politieke kracht niet makkelijk meer worden genegeerd.

Veel politici van de gevestigde partijen hebben steeds volgehouden dat de populariteit van de AfD vanzelf wel weer voorbij zal gaan, wat ook gezegd wordt over de anti-islambeweging Pegida, waarmee de AfD onmiskenbaar een geestverwantschap heeft. Maar de ongerustheid over de komst van grote aantallen vluchtelingen en asielzoekers naar Duitsland (afgelopen jaar een miljoen) leeft breed en heeft nu een politieke basis bij deze succesvolle protestpartij. Vermoedelijk heeft dat er ook toe bijgedragen dat de opkomst zondag aanzienlijk hoger was dan vijf jaar geleden: in Saksen-Anhalt 63 procent (tegen 51,2 in 2011), in Rijnland-Palts 71,5 procent (tegen 61,8) en in Baden-Württemberg 72 procent (tegen 66,3).

Tot samenwerking tussen de AfD en andere partijen om in de deelstaten een regeringscoalitie te vormen zal het voorlopig vermoedelijk niet komen. Daarvoor wordt de AfD te veel gezien als een paria, en bovendien wil de partij zelf nu geen regeringsverantwoordelijkheid dragen. Maar de AfD is zondag niet alleen als de grote winnaar uit de bus gekomen, maar heeft er ook voor gezorgd dat voor alle partijen nu de vraag op tafel ligt hoe ze omgaan met deze partij en met de kiezers die zich erdoor vertegenwoordigd voelen.

Een alternatief voor Merkel?

Groenen voor het eerst de grootste in een deelstaat, rechts-nationalistische AfD tweede partij in Saksen-Anhalt

De positie van bondskanselier Merkel op het nationale politieke toneel is sinds zondag verder verzwakt. De coalitie met de Beierse zusterpartij CSU (die haar vluchtelingenbeleid openlijk hekelt) en de SPD (die na zondag zwaar is aangeslagen) staat onder druk. Terwijl het land verdeeld en bezorgd is over de vluchtelingencrisis, staan Merkel en Duitsland in Europa nogal geïsoleerd. En ondertussen wijst maar weinig erop dat Merkels aanpak van de crisis via samenwerking met Turkije, het gewenste effect zal hebben.

Maar een duidelijk alternatief voor Merkel heeft zich binnen haar partij nog niet aangediend. En bovendien geven opiniepeilingen aan dat de persoonlijke populariteit van Merkel nog steeds aanzienlijk is, wat het riskant maakt voor de CDU om haar de schuld te geven van de slechte resultaten van zondag en haar aan de kant te zetten.

    • Juurd Eijsvoogel