Gezocht: politiek talent, liefst integer

Partijen in Den Haag zijn nu al bezig met de selectie van hun kandidaten voor de Tweede Kamerverkiezingen. Bij de VVD moeten ze allemaal smetteloos zijn en bij de SGP komen weer geen vrouwen op de lijst.

Het CDA zoekt „een bezielend, verbindend, overtuigend, authentiek en dienstbaar mens”. De droomkandidaat van de PvdA „rust niet zolang er nog onrecht heerst”. Een VVD’er beseft dat „wij groter dan ik” is. Geert Wilders zoekt collega’s „met lef, liefde voor Nederland en een afkeer van islam”. Een GroenLinkser „maakt effectief en strategisch gebruik van de media”.

Het lijkt vroeg, met verkiezingen uiterlijk op 15 maart 2017, maar politieke partijen zijn nu volop bezig met het samenstellen van hun kandidatenlijsten. Sommige partijen hebben al profielschetsen van wel vier pagina’s lang online gezet. Uitverkoren talenten krijgen een telefoontje van scoutingscommissies of partijprominenten. En de onderlinge kroegpraat is begonnen: wat is de concurrentie, wie maakt kans en waarom meld jíj je niet aan?

CDA’ers met ambitie moeten nog voor 1 april solliciteren. Bij de VVD is de deadline 31 mei. Die haast heeft te maken met de ingrijpende procedures, inclusief assessments, interviews en integriteitstoetsen, waar de kandidaten doorheen moeten. En niemand sluit uit dat het kabinet valt en de verkiezingen dus eerder zijn.

Betaal je de schoonmaker zwart?

Op het partijkantoor van het CDA zijn wedjes gelegd hoeveel mensen gaan solliciteren. De hoogste inzet is 750 kandidaten. Jeroen van der Kolk, die als hoofd personeel en organisatie het proces leidt, schat dat het aantal aanmeldingen tussen de 200 en 500 zal liggen. Na zware jaren en verkiezingsnederlagen „zie je dat het CDA er weer staat en dat mensen weer durven te zeggen dat ze erbij zitten”, zegt Van der Kolk.

Van der Kolk probeert ook zo veel mogelijk sollicitaties binnen te krijgen. Alle afdelingen is gevraagd om vijf favorieten te tippen. Als die nog niet gesolliciteerd hebben, belt Van der Kolk „om ze aan te sporen”. Kandidaten moeten door een briefselectie, twee gesprekken, een persoonlijkheidstest en een assessment.

De selectiecommissies hebben deze ronde een specifieke opdracht meegekregen: let extra op integriteit en hoe we publicitaire ongelukken kunnen voorkomen.

Bij de VVD vertrokken deze periode vier Tweede Kamerleden na integriteitsgedoe. Dus Paul Luijten, voorzitter van de scoutingscommissie van de liberalen, wil dit keer kunnen zeggen dat zijn partij er „alles aan gedaan heeft” om te voorkomen dat de VVD straks verrast wordt door iemands dubieuze verleden. „We googlen erop los, organiseren assessmentdagen en vragen om referenties.” Het maakt bij de VVD niet uit of iemand al partijlid is.

De hele lijst, maximaal tachtig kandidaten, moet de strenge toets doorstaan, vertelt Luijten. „Vroeger dachten we na nummer 50, ach, zoveel zetels halen we toch niet. Dat is nu anders. Een beetje integer kan niet, ook niet als het om nummer zoveel gaat.”

Bijna alle partijen vragen hun kandidaten tegenwoordig om een Verklaring Omtrent Gedrag. Al weten ze allemaal dat je daarmee gesjoemel of belangenverstrengeling niet per se bovenhaalt. Dus bereiden ze vragen voor om de integriteit van de kandidaten te controleren. Liefst zo concreet mogelijk. Ben je om één of andere reden chantabel? Heb je een schoonmaker, en betaal je die zwart? Heb je wel eens ruzie gehad binnen de partij? Zijn er ooit negatieve berichten over jou in (sociale) media verschenen?

Bij D66 dubben ze nog welke eisen ze aan hun kandidaten gaan stellen. Het plotselinge vertrek van Kamerlid Wassila Hachchi in januari heeft intern discussie opgeleverd. „Het is nu de vraag of we vanwege één incident de regels nu aanpassen”, zegt Saskia Boelema. Zij zit namens het partijbestuur in de talentencommissie. Natuurlijk, zegt ze, is één van hun eisen dat een kandidaat zich committeert voor vier jaar. „Maar dat voorkomt toch niet dat iemand het plotseling op zijn heupen krijgt.”

Wat doen we met de huidige fractie?

Weinig sollicitanten durven nu al in de krant te vertellen over hun kandidatuur. Ze willen eerst zien hoe ver ze komen. Vooral blanke mannelijke dertigers uit de Randstad vrezen dat ze weinig kans maken – diversiteit vinden bijna alle partijen van belang. Allerlei wensen als regionale spreiding, inhoudelijke specialisaties, achtergrond en man-vrouw-verhouding bepalen uiteindelijk de lijstvolgorde. „Dat wordt het spannendste moment”, zegt Van der Kolk van het CDA.

Uitzondering op de diversiteitsregel is de kleine Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). Die heeft ook dit keer geen vrouwen op de lijst, ondanks de beslissing in 2013 – na een uitspraak van de Hoge Raad – dat zij voortaan verkiesbaar mogen zijn. Afgelopen maanden is op voorspraak van lokale kiesverenigingen een lijst van zo’n vijftig namen opgesteld. „Je kunt niet verbieden daar ook vrouwen op te zetten. Maar het was me wel opgevallen als dat zo was geweest”, zegt Johan van Berkum, van de selectieadviescommissie van de SGP.

De komende verkiezingen bieden de partijen de eerste kans in jaren om hun fracties onder handen te nemen. In april 2012 viel het eerste kabinet-Rutte anderhalf jaar na de verkiezingen. De samenstelling van de lijsten was toen een haastklus, veel veranderde er niet ten opzichte van 2010.

Bij de SP wil partijvoorzitter Ron Meyer, die ook de kandidatencommissie leidt, een „onderscheidend en aanvallend team van winnaarssocialisten” samenstellen. Een „goede mix van universitaire opleiding en werkvloer” is volgens hem van belang voor de herkenbaarheid van de SP-volksvertegenwoordigers. Negen van de vijftien huidige SP’ers werkten bij de fractie als medewerker. Zij komen niet van ‘de werkvloer’, maar uit de binnenwereld van de Tweede Kamer.

Partijen die groei verwachten, zoals CDA, PVV en GroenLinks, zitten in een luxepositie. Zij hebben plek voor zittende en nieuwe Kamerleden. De PVV, die al sinds de oprichting vrijwel dezelfde kandidaten heeft voor landelijke, provinciale, lokale en Europese verkiezingen, is actief op zoek naar vers bloed. In december twitterde Wilders dat zich 350 mensen hadden aangemeld. De partij wil niet meer vertellen over de procedure.

Vooral bij de twee coalitiepartijen komt het samenstellen van de nieuwe lijst neer op een verdeling van schaarste. Het lijkt niet reëel dat zij weer rond de veertig zetels halen. Veel zittende Kamerleden willen door, terwijl ook nieuw talent moet worden binnengehaald. Hoe die verhoudingen moeten liggen, daar zijn ze bij de PvdA nog niet uit. De kandidatencommissie van die partij wil alleen per mail reageren en zegt hier „pas op een later tijdstip mededelingen” over te doen.