Dopingonderzoek voor medailles kostte miljoenen

Oud onderzoek uit de Sovjet-Unie bewijst dat doping door de staat werd gesponsord. Ook het nu verboden middel meldonium werd jaren geleden al onderzocht door Russische wetenschappers.

De Russische tennisster Maria Sjarapova in de kleedkamer van Roland Garros, na haar toernooizege in 2012. Zij erkende deze week het inmiddels verboden middel meldonium te hebben gebruikt. Foto REUTERS/Sindy Thomas

Toen sportwetenschapper Michael Kalinski in 1990 emigreerde naar de Verenigde Staten, reisde hij via Moskou. Daar logeerde hij bij een goede bekende, professor Nikolaj Volkov. De volgende dag belde de Moskouse professor een goede vriend die een auto had. Samen gingen ze naar het vliegveld.

Kalinski zou nimmer terugkeren naar Rusland. „Volkov heb ik daarna nog één keer ontmoet – in 2004 tijdens een congres in Frankrijk.”

Voor zijn vertrek had Kalinski een aantal geheime documenten in zijn koffer gestopt – het resultaat van jarenlange studie door gerenommeerde Sovjet-wetenschappers. Een studie ging over de toepassing van – verboden – anabole steroïden. Kalinski zou het document pas publiek maken in 2002 – nadat hij de Amerikaanse nationaliteit had gekregen.

Doping, zo zegt Kalinski in een interview via Skype vanuit de Verenigde Staten, was een staatsaangelegenheid in de Sovjet-Unie. Sportprestaties moesten bewijzen dat de communistische landen superieur waren aan het Westen. En doping was een van de belangrijkste wapens in de wedijver met de kapitalistische tegenstander. Kalinski wilde dat blootleggen.

Laboratorium in Moskou

In Kalinski’s koffer zat ook een lijvige dissertatie van zijn collega professor Volkov – overleden in 2014. Het werk, ‘De bio-energetica va de spieren van de mens tijdens inspanning en methoden ter verhoging van de prestaties van sporters’, was het resultaat van jarenlang onderzoek in het Moskouse laboratorium waar Volkov leiding aan gaf. Sommige hoofdstukken behandelden de effecten van bloeddoping. Eén hoofdstuk behandelde de effecten van mildronate – de merknaam van een hartmedicijn waarvan meldonium de werkzame stof is.

Meldonium zorgde deze week voor een lawine van dopinggevallen in de Russische sportwereld. Eerst gaf toptennisster Maria Sjarapova toe dat ze was betrapt op het middel. Daarna volgden andere dopinggevallen. Topschaatser Pavel Koelizjnikov, de kersverse wereldkampioen sprint en wereldrecordhouder op de 500 meter. Wereldkampioen shorttrack Semen Elistratov. Volleyballer Aleksandr Markin. Kunstschaatsster Jekaterina Bobrova. In totaal acht Russische topsporters zijn inmiddels tegen de lamp gelopen. En daarbij zal het waarschijnlijk niet blijven. De wereldantidopingorganisatie WADA liet vrijdag weten dat er in totaal 99 atleten positief zijn getest op meldonium. Volgens de organisatie neemt dat aantal nog dagelijks toe.

Het dopingschandaal zorgde voor een schok in Rusland – het land is nog nauwelijks bekomen van een megaschandaal in de Russische atletiek, dat ervoor heeft gezorgd dat de deelname van Russische atleten aan de Spelen in Rio de Janeiro ter discussie staat. Maar er was ook verontwaardiging. Meldonium staat pas sinds dit jaar op de dopinglijst van verboden substanties. Volgens sommige wetenschappers is niet aangetoond dat het middel daadwerkelijk tot grotere prestaties leidt.

Ivar Kalvins, de Letse wetenschapper die het middel in de jaren zeventig ontdekte, sprak van een „politieke beslissing”. Sjarapova zei tijdens haar persconferentie dat ze het middel al tien jaar gebruikte – voor de behandeling van vermoeidheidsklachten en stress.

Vergeeld document

Professor Kalinski, tegenwoordig docent aan de Universiteit van Kentucky, was het meldonium-onderzoek van collega Volkov eigenlijk allang vergeten. Maar nadat de Sjarapova-affaire was losgebarsten, herinnerde hij zich ineens het werk van zijn collega. Geen slecht onderzoek, zegt Kalinski, en hij houdt het enigszins vergeelde document, in het kenmerkende Sovjet-A5-formaat, omhoog voor de webcam van zijn computer. „Ik heb de meest recente publicaties gelezen, en dit komt erbij in de buurt. Volkov beschreef 26 jaar geleden vrij correct wat de werking is van mildronate en wat de effecten ervan kunnen zijn.”

Professor Kalinski wil het werk niet zomaar vrij geven. De dissertatie, zo zegt hij, is weliswaar gedrukt voor andere Sovjet-wetenschappers, maar hij is nimmer gepubliceerd. Naslag in de catalogus van de Lenin-bibliotheek in Moskou door deze krant, waar volgens de Russische wet alle doctorale dissertaties moeten worden gedeponeerd, leverde inderdaad geen resultaten op.

Maar het werk bestaat, zegt Kalinski. En wat belangrijk is: de opdrachtgever van het onderzoek was de staat. Kalinski citeert een lange zin uit de inleiding: „In de afgelopen jaren is in opdracht van het Sportcomité van de USSR (…) gespecialiseerd onderzoek gedaan naar de toepassing van middelen bij de preparatie van topatleten.”

Hij kijkt veelbetekenend in de camera. „Deze dissertatie is gebaseerd op 180 verschillende onderzoeken. Zijn onderzoek was enorm. Hij deed dit onderzoek niet op eigen houtje, hij kreeg geld van de overheid voor al die wetenschappers, voor dure apparatuur. Doping in de Sovjet-Unie was state-sponsored. Niet alleen omdat het geld van de staat kwam, het was een opdracht. En die kon Volkov niet weigeren.”

Voor zijn onderzoek naar meldonium volgde professor Volkov achttien sporters, allen wielrenners. Zij kregen dagelijks een gram mildronate toegediend. De resultaten werden vergeleken met een groep atleten die een placebo slikten. De resultaten van de atleten die meldonium hadden gekregen, waren duidelijk beter.

Meldonium helpt sporters

Volkov constateerde „een belangrijke verbetering van de effecten van de training”. „Deze manier om het aerobe inspanningsvermogen te stimuleren (de opname van zuurstof, red.) kan met succes worden ingezet bij de voorbereiding van topatleten voor belangrijke wedstrijden” – vooral bij duurtraining, „vanaf drie minuten”. De studie noemt ook een aantal sporten waarbij het middel effect zal hebben: wielrennen, hardlopen, roeien.

In 1990 was de inzet van meldonium bij de training van atleten toegestaan. Het zou nog meer dan een kwart eeuw duren voordat meldonium tot een verboden middel werd verklaard. Maar andere middelen die Volkov onderzocht stonden in 1990 wel degelijk op de dopinglijst, zo zegt zijn vriend Michael Kalinski. En niet zonder reden. „Waarom besteedden ze miljoenen roebels aan dergelijk onderzoek? Om het in een la te stoppen? Nee, de resultaten moeten worden toegepast, zodat er meer medailles konden worden gehaald op de Olympische Spelen. De Sovjet-Unie blonk uit in onderzoek naar sport. Ze huurden de beste wetenschappers in, en met succes. Dat is de reden dat Sovjet-atleten tussen 1952 en 1988 uitblonken op de Spelen. Volkov was een van de architecten van dat succes.”

Offensieve toon

Aan het einde van deze week was de Russische overheid nog in verwarring over hoe te reageren op steeds verder uitdijende meldonium-schandaal. De Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergej Lavrov sloeg een offensieve toon aan, en zei dat Rusland van de WADA een „verklaring” wil horen over de reden waarop het middel op de dopinglijst is gezet. Maar Vitali Moetko, de Russische minister van Sport, zei tijdens een toespraak op een congres dat hij de „verantwoordelijkheid” op zich neemt voor de affaire. De gangbare opvatting dat het middel binnen zes dagen uit het middel verdwenen is blijkt „een vergissing”, zo zei Moetko. „Het is mogelijk dat er nog sporen zijn die meetbaar zijn na meer dan honderd dagen.” De Russische atleten die nu positief zijn, zo suggereerde Moetko, hebben de meldonium mogelijk genomen vóór 31 december vorig jaar – toen het middel nog niet verboden was.

Volgens Michael Kalinski is de oude dopingcultuur in Rusland nog springlevend. „De oude Sovjetelite in de sport is misschien overleden, maar de methoden zijn nog precies hetzelfde. En onder Poetin heeft sport dezelfde betekenis gekregen als destijds. Back to the USSR.”