Twee coups: zoek de verschillen

Sergej Loznitsa maakte twee jaar geleden een documentaire over de Oekraïense revolutie in 2014. In The Event laat hij een een heel andere revolutie zien: het einde van de Sovjet-Unie.

En daar haast Vladimir Poetin zich plots door het beeld. Augustus 1991: hij is assistent, en tassendrager, van de ‘hervormingsgezinde’ burgemeester Sobtsjak van Sint Petersburg, toen nog Leningrad. „Volodja, Volodja”, knipt de burgemeester ongeduldig met zijn vingers. Daar komt Poetin al aandribbelen.

Het is twijfelachtig of de Russische president dit jaar het 25-jarige jubileum van deze volksopstand viert. Hardliners hadden in Moskou een coup georganiseerd tegen Sovjetpresident Gorbatsjov, die op vakantie op de Krim was. De coup eindigde na drie dagen in een fiasco, de Sovjet Unie viel uiteen. „De grootste geopolitieke catastrofe van de 20ste eeuw”, noemde Poetin dat veel later. Indertijd werkte hij er enthousiast aan mee.

„Poetin, de kleine revolutionair”, grinnikt filmmaker Sergej Loznitsa (50). Na Maidan, Loznitsa’s imponerende verslag van de revolutie tegen de corrupte president Janoekovitsj in Kiev in de winter van 2014, volgt nu deel twee: The Event (Sobitije). Een uit archiefmateriaal gecomponeerd portret van volksprotest in de straten van Sint Petersburg. Maar ditmaal is het resultaat hooguit intrigerend: je ziet een ballon die wordt opgeblazen en leegloopt.

Bekijk de twee documentaires na elkaar en noteer de verschillen. Kiev, februari 2014: grimmigheid, woeste straatgevechten, vlammenzee, gedragen poëzie, sonoor gezang. Sint Petersburg, 1991: verwarde dialogen, afwachten, rondhangen, overheidsinstructies via luidsprekers, ironische Sovjetslogans: ‘Samen verdedigen wij de LenSovjet’. Tsjaikovski’s Notenkrakersuite op de achtergrond versterkt de associatie met marionettentheater: het volk is op straat, maar wie trekt er aan de touwtjes?

Dat is uiteraard de opzet van Loznitsa. Toen hij op „een schatkamer aan beeldmateriaal” stuitte, tientallen uren straatopnames uit Sint Petersburg in augustus 1991, was aanvankelijk het idee de Russen te herinneren aan de hoop van toen. „Dat iedereen, zelfs Poetin, in een euforische stemming was. We hebben dit idiote Sovjetsysteem, waarin niemand nog geloofde of op vertrouwde, zomaar omver gekegeld!”

1991 was een Sovjet-toneelstukje

Tijdens het componeren van de documentaire veranderde die opzet. „Het verschil tussen de volksopstand in Kiev in 2014 en die van 1991 bleek zo immens. Op het Maidan maakten de mensen een revolutie, in 1991 werd een revolutie voor ze gemaakt. Augustus 1991 was een toneelstukje van de Sovjetelite om de herverdeling van macht en bezit te camoufleren. Communistische bejaarden werden van de berg Olympus geschopt zodat een jongere lichting bureaucraten de buit kon verdelen. Maar de inzet van het volk was eerlijk. Men ging voor het eerst van hun leven de straat op in de overtuiging dat er echt iets viel te veranderen. Des te groter was achteraf de teleurstelling en het cynisme.”

Commentaar ontbreekt in The Event; de uit Wit-Rusland afkomstige Sergej Loznitsa vertrouwt op de macht van montage. Dat is een Russische filmtraditie: Loznitsa wordt echt enthousiast wanner hij ingaat op neurologisch onderzoek waaruit blijkt dat iets laten zien veel effectiever is dan iets uitleggen. „De mens aapt van nature na. Het brein doet wat hij ziet onwillekeurig een klein beetje na. Dat is de geheime macht van cinema.”

En net als in het vroege werk van de Russische grootmeester van filmmontage, Sergej Eisenstein, is niet het individu, maar de massa de held. Inspiratiebron voor Maidan was Eisensteins agitpropfilm Staking uit 1925, een dynamisch massaballet. Loznitsa: „Maar Eisenstein heeft dat niet uitgevonden. De schilder Pieter Bruegel vertelde de geschiedenis ook via de massa, het volk: kijk maar naar De Molen en het Kruis of de Kindermoord van Betlehem. Ik neig daar gewoon toe: in mijn documentaires zie je altijd groepen mensen praten en mensenmassa’s stromen. Ik vertel het verhaal liever niet door op één individu in te zoomen.”

Sint Petersburg is een heel suggestieve plek voor een terugblik op augustus 1991: daar komen immers de bureaucraten vandaan die op dit moment de dienst uitmaken in het Kremlin. De vrienden van Poetin. In The Event zien we hoe ze anno 1991 een ‘revolutie’ opstoken en laten uitdoven. Als Sint Petersburg hoort dat de coup is mislukt en de nieuwe man Boris Jeltsin heeft gewonnen, maakt de hamer en sikkel plaats voor de Russische vlag en volgen vage speeches over de „serieuze arbeid van hervorming” en „afbouw van communistische structuren”. Dan moet iedereen naar huis. „Want orde moet er zijn voor onze uitgeputte mensen.” Een straatpoëet heeft het laatste woord: „Moedertje Rusland, half uitgewoond, wil nu snel geld verdienen.”

Of is deze docu manipulatief?

Een heel andere apotheose dan de heroïsche kaarslichtprocessie van doodskisten met martelaars van het Maidan in Kiev 2014. Maar is dat niet manipulatief? In Moskou reden wel degelijk tanks op straat in augustus 1991, in Sint Petersburg zat er weinig anders op dan afwachten hoe het in de hoofdstad afliep. Is The Event niet zoiets als de Oekraïense revolutie van 2014 filmen vanuit Odessa?

Loznitsa: „Ik begrijp dat verwijt, maar ik vond deze historische beelden, voor Moskou had ik zoiets niet. In Sint Petersburg verwierpen de lokale machthebbers de coup tegen Gorbatsjov en toonden ze aan een enorme massa op de been te kunnen brengen. Een half miljoen mensen op het Paleisplein, dat is een machtig wapen. Heel indrukwekkend.”

In veel voormalige Sovjetstaten bleek augustus 1991 de opmaat van een decennium van chaos en verloedering: acht jaar later smeekte Rusland om een sterke man. Hoe weet Loznitsa dat het ook in Oekraïne niet weer eindigt met oligarchische clans die de buit herverdelen? „Dat weet ik niet”, zegt hij. „Misschien is The Event een proloog van Maidan, misschien een vervolg. Het kan nog alle kanten opgaan, maar ik ben optimistisch. We hebben veel meegemaakt sinds de Sovjet-Unie, Oekraïne kent geen machtige geheime dienst als de KGB, de economie is er minder beroerd aan toe dan in 1991. We hebben nu een civil society, een politieke en sociale infrastructuur. Mensen wachten niet langer alleen thuis hun marsorders af.”