Nederlander hielp Japan van stralingsangst af

Na kernramp Fukushima hielp nieuw meetapparaat de straling in kaart te brengen.

Werknemers van kerncentrale-exploitant Tepco, vijf jaar na de kernramp in Fukushima. Foto’s Christopher Furlong/Gettyx

Met bange ogen keek de wereld in maart 2011 naar dramatische beelden van exploderende kernreactoren in de Japanse kerncentrale Fukushima Dai’ichi. Zo’n 160.000 mensen die bij de kerncentrale woonden, werden geëvacueerd. Velen in de omgeving vluchtten.

Zelfs een groot aantal inwoners van Tokio, tweehonderd kilometer verderop, pakten na 11 maart 2011 hun koffers. Een van hen was de in 1990 naar Japan geëmigreerde Pieter Franken. „Ik was in Tokio met een jonge dochter. Ik wou niet de fall-out afwachten”, herinnert Franken zich. Zijn kleine gezin besloot tijdelijk naar Kyoto te vluchten, zo’n vijfhonderd kilometer ten westen van de Japanse hoofdstad.

Maar de vroegere Vlaardinger, afgestudeerd aan de Technische Universiteit Delft en technisch directeur van een groot internetbedrijf, wilde ook weten wat er aan de hand was. Hij ging op zoek naar een goede geigerteller. Die bleken uitverkocht. Een lange zoektocht begon naar informatie en oplossingen.

Een doorbraak kwam door contact met Joi Ito en Sean Bonner. Ito is een levende legende in de internetwereld en sinds 2011 directeur van het MIT Media Lab in de VS. Bonner is een pionier in grassroots-journalistiek. De drie besloten samen te werken als een organisatie die nu bekendstaat als Safecast.

Uiteindelijk bouwden ze hun eigen apparaat. Daarbij lieten ze zich inspireren door wat Google doet met Street View. Binnen een week was het klaar. Het had een geigerteller, gps, en een functie om stralingsniveaus te combineren met locaties. Het leek een beetje op een Japanse lunchbox, een bento box. Ze noemden het daarom bGeigie, met de b van bento.

Het zat tien keer hoger

Zo’n anderhalve maand na de explosies reed Franken met drie vrijwilligers naar Koriyama, een stad op 55 kilometer van de kerncentrale. „Er was informatie over stralingsniveaus in Tochigi, een prefectuur naast Fukushima. Maar niets over Fukushima. We wisten helemaal niet hoe hoog het zou zijn.” Koriyama bleek tien keer hoger te zijn dan Tochigi: rond de twee microsievert per uur.

De groep ontdekte dat de stralingsniveaus veel hoger waren dan gedacht en dat ze moeilijk voorspelbaar waren. „De regering had mooie cirkels getekend rond de kerncentrale en dat creëert het idee dat hoe verder je bent hoe minder straling er is”, zegt Franken. „Achteraf gezien was dat dus niet zo. Je had dichter bij de centrale veel lagere niveaus, en verder van de centrale veel hogere.”

Ze beseften dat sommige mensen vanuit een lager naar een hoger niveau waren geëvacueerd en dat met name kinderen gevaar liepen. Ze zetten de informatie direct op de site.

Ook ontwierpen ze een kleiner apparaat om aan vrijwilligers in Fukushima zelf uit te delen. Binnen enkele maanden hadden ze dertig van deze nieuwe bGeigies gebouwd. Straat voor straat werd gecheckt. Geleidelijk bood hun kaart met stralingsniveaus een beeld van de echte situatie in Fukushima.

Uiteindelijk besloot Safecast heel het land te meten. „Nu zijn we vijf jaar verder en hebben we praktisch elke straat in Japan gemeten”, legt Franken uit. „Van het noorden van Japan tot en met Okinawa.”

Safecast toont hoe veilig het land is. In de afgesloten zone worden nu weliswaar de hoogste stralingsniveaus in de wereld gemeten, daarbuiten is de situatie anders. „In veel gebieden in Fukushima zijn de niveaus zelfs lager dan in sommige steden in Frankrijk”, zegt Franken. „Praktisch alle gebieden in Japan zijn veilig.”

Veel inwoners keerden Fukushima de rug toe, omdat ze het gebrek aan informatie interpreteerden als een teken van teveel risico. Mede daarom is het inwonertal van Fukushima de laatste vijf jaar met 5,7 procent afgenomen. Mogelijk brengt de bontgekleurde stralingskaart van Safecast daar verandering in. Het maakt voorheen onzichtbare straling zichtbaar. Zo kunnen mensen zelf besluiten nemen over de risico’s voor hun gezondheid en veiligheid.

In zeventig landen actief

In 2012 begonnen mensen buiten Japan ook interesse te tonen. Er zijn inmiddels bijna duizend bGeigies actief in zeventig landen. Die hebben al 42 miljoen metingen geleverd, die iedereen gratis kan downloaden voor eigen onderzoek.

Wetenschappers waren aanvankelijk sceptisch over de ‘gecrowdsourcete’ burgerwetenschap van Safecast. Velen zien het intussen als een positieve ontwikkeling. Het Internationaal Agentschap voor Atoomenergie nodigde de organisatie in 2014 uit om uitleg te geven op een internationale bijeenkomst voor experts in stralingsbescherming.

Toshikatsu Watanabe, een van de eerste vrijwilligers, zegt over Safecast: „Het angstigste was dat je niet wist hoe hoog de straling was in je eigen omgeving. Je wist niet waar je aan toe was en de media zeiden steeds dat het zo erg was.” De 64-jarige ondernemer zegt dat je fantasie op hol sloeg. „De metingen van Safecast doorbraken dat. Zelfs als je ontdekte dat de straling hoog was, kwam je tot rust.”