‘Nieuwe’ Rembrandt gevonden

De kunst- en antiekbeurs in Maastricht onthult een verloren gewaand schilderij van Rembrandt van Rijn: ‘Ruiken’.

Het is droom van iedere kunstliefhebber: bij een obscuur veilinghuis een onbekend meesterwerk aantreffen. Nye & Company, een veilinghuis in Bloomfield, New Jersey (bedrijfsslogan: ‘What you like is all you need to know’), bood september vorig jaar een schilderijtje te koop aan dat aan de randen bladderde en onder een dikke laag vuil en vergeelde vernis zat. In de catalogus stond het 33 bij 25 centimeter metende werkje omschreven als: „Drievoudig portret met flauwvallende vrouw. Continentale school, negentiende eeuw.” Richtprijs: hooguit 800 dollar.

Veilingmeester John Nye, die het in de kelder bij een familie in New jersey had gevonden, omschreef het later als „opmerkelijk onopmerkelijk”. Diverse handelaren in oude meesters waren op de kijkdagen aan het werk voorbijgelopen. Maar op 22 september hingen er toch drie bieders aan de telefoon, van wie twee uit Europa.

Het anonieme paneeltje werd ingezet op 250 dollar. Na twee of drie biedingen kwam niet de verwachte hamerklap. Wat volgde was een kwartier durend spektakel, met liefst tweehonderd biedingen. Degene die uiteindelijk de onderbieder zou worden, probeerde zijn rivalen een paar keer te overbluffen door vele biedstappen over te slaan. Bij 210.000 dollar bood hij 300.000. Bij 310.000 dollar sprong hij naar 400.000. En bij 430.000 bood hij een half miljoen dollar.

De spanning in de kleine veilingzaal nam steeds verder toe. Vanaf het half miljoen ging het in stapjes van tienduizend dollar naar het hamerbedrag van 870.000 dollar. Inclusief veilingkosten bedroeg de rekening voor de koper ruim 1 miljoen dollar.

Toen de veilingmeester direct na zijn hamerslag bekendmaakte dat het mogelijk een Rembrandt betrof, applaudisseerden de aanwezigen.

Private viewing TEFAF

Op de kunst- en antiekbeurs TEFAF in Maastricht, die donderdag met een ‘private viewing’ van start gaat, biedt de koper, de Parijse handelaar Talabardon & Gautier, het paneel als een „nieuw ontdekte” Rembrandt aan.

Het gaat om een van de verloren gewaande paneeltjes over de vijf zintuigen, die Rembrandt als 18- of 19-jarige maakte, zijn vroegst bekende werken. Zien, Horen en Voelen doken in de jaren dertig van de vorige eeuw al op. Het nu gevonden schilderij, een van de grootste kunsthistorische ontdekkingen van de afgelopen jaren, verbeeldt het reukvermogen.

„Ik ben opgetogen, een fantastische vondst”, zegt Ernst van de Wetering, de kunsthistoricus die anderhalf jaar geleden na decennia onderzoek zijn oeuvrecatalogus van Rembrandt voltooide. „Geen enkele twijfel dat dit een van de zintuigschilderijtjes is.” Met dit teruggevonden werk kunnen nu 341 schilderijen aan Rembrandt worden toegeschreven.

De oude man op het paneel is een barbier annex chirurgijn, die net een aderlating heeft uitgevoerd om een zieke jongeman (geen vrouw, zoals het veilinghuis veronderstelde) van een kwaal te genezen. De zittende houding en de blote onderarm van de patiënt wijzen daarop, net als de doek in de rechterhand van de chirurgijn, waarmee hij de arm van de patiënt net heeft schoongeveegd – vele aderlatingen zijn destijds zo afgebeeld. Met een in ammoniak gedrenkte doek probeert de oude vrouw de flauwgevallen jongeman weer bij kennis te brengen.

Wat stijl, kleurgebruik en compositie betreft lijkt het paneel op de drie bekende zintuigschilderijen van Rembrandt: steeds drie personages in een wat propperige voorstelling, neergezet in een nog enigszins zoekende stijl – de jonge Leidse schilder was omstreeks 1624 beslist nog niet het experimentele genie waarvoor kunstliefhebbers nu soms in de rij staan.

Bij het schoonmaken van het paneel zijn allerlei ontdekkingen gedaan die de toeschrijving aan Rembrandt onderschrijven. Net als bij de eerder gevonden panelen is ook Ruiken vergroot. Bij de restauratie is het schilderij teruggebracht naar zijn oorspronkelijke formaat: 12 centimeter minder hoog en 7 centimeter minder breed dan het paneel dat werd geveild.

Wat dit paneel ook bijzonder maakt, is dat een signatuur tevoorschijn is gekomen. De chirurgijn had een prent aan de wand hangen met een monogram erop: RH of mogelijk RHF, wat staat voor Rembrandt of Rembrandt Harmensz fecit (=heeft gemaakt). Omdat de andere zintuigschilderijen niet zijn gesigneerd is dit de oudste gesigneerde Rembrandt. Het vroegere dispuut of deze panelen misschien door ateliergenoot Jan Lievens zijn gemaakt, is definitief beslecht.

Lievens maakte omstreeks 1622 ook een allegorisch schilderij met de vijf zintuigen. Op dat paneel zijn vier mannen aan het feestvieren met een schaars geklede vrouw. Verondersteld wordt dat Rembrandt poseerde voor de man in het midden. Hij verbeeldt het voelen door een borst van de vrouw in de hand te nemen. Omgekeerd zijn er aanwijzingen dat Lievens model heeft gestaan voor de flauwgevallen patiënt in de chirurgijnstoel.

Enorme vondst

Een enorme vondst, vindt ook collega-handelaar Salomon Lilian. Van de vier bekende zintuigschilderijen is dit met afstand het beste, zegt hij, zowel wat betreft compositie als conditie. Lilian schat de vraagprijs, waarover verkoper Talabardon & Gautier niks kwijt wil, op een bedrag tussen de 3 en 4 miljoen euro. „En bij de opening hangt er vast al een rode stip bij. Ik weet dat vanuit het buitenland grote belangstelling voor het werk is.”

Collega’s struinen op internet alle veilingen af, zegt Lilian. Zo komt het dat deze kleine veiling in Bloomfield drie telefonische bieders met diepe zakken trok. Lilian: „Als ik een afbeelding had gezien, zou ik ook meteen geboden hebben. Zelfs met een bod van twee miljoen euro zou je bij dit schilderij nul risico hebben gelopen.”

Blijft de vraag waar het vijfde en laatste zintuigschilderij is gebleven. Wie een klein houten paneel tegenkomt met drie personages die ‘Smaak’ symboliseren, moet niet aarzelen.