Film met een bijsluiter

De Poolse dichter Kazimierz Przerwa-Tetmajer (1865-1940), tevens filosoof, romanschrijver en journalist, dichtte eens de regel: „Ik verkies Poolse stront op het veld boven viooltjes in Napels”.

Het zou het motto kunnen zijn van de nationalisten die sinds een paar maanden in Polen de macht hebben. Sterker, als er af en toe een viooltje bloeit in de modderige poel die Polen heet, dan knijpen ze dat direct fijn, in hun boze knuistjes. Zo moest eerst Lech Walesa naar de vuilnisbelt; de man, tegenstander van deze regering, was een landverrader want had ooit samengewerkt met de geheime dienst van het communistische regime.

Nu, een paar weken later, is Pawel Pawlikowski aan de beurt, de regisseur van de Oscar-winnende film Ida. Die film, aldus de nationalisten, geeft een vals, Poolsvijandig beeld van de geschiedenis. Een intellectueel en lid van de regerende partij PiS, vertelde me al voor de verkiezingen dat Ida nooit de internationale bioscoop in had gemogen zonder bijsluiter. Het was vooral „schandalig” dat er geen Duitser in de film voorkomt, terwijl Duitsers verantwoordelijk zijn voor de holocaust. In Ida zijn Joden vermoord door een Poolse boer.

Kwam dat dan nooit voor, Poolse boeren die joden vermoorden?

Jawel, erkende mijn nationalist.

Toch mag je er geen film over maken? Jawel, zei hij opnieuw, maar alleen met bijsluiter.

De man is inmiddels naaste adviseur van de president. Met genoegen heeft hij gezien hoe de regering de publieke omroep heeft gezuiverd van liberalen en communistenvrienden. En met genoegen zag hij ook dat Ida laatst op tv werd uitgezonden mét een twaalf minuten durende bijsluiter, voorafgaand aan de film. Daarin legden een historicus en een filmcriticus uit hoe vals en historisch incorrect de film eigenlijk is. Polen waren helden en slachtoffers, geen daders. De filmcriticus zei zelfs dat de film alleen een Oscar had gewonnen omdat het „de zijde van de Joden koos in het het Pools-Joodse conflict”.

Gezellig.

92 Poolse filmmakers ondertekenden een protestbrief. Daaronder regisseur Andrzej Wajda, een Pool die in 1991 een Oscar kreeg voor zijn gehele oeuvre. Ofwel: een viooltje rijp voor de pluk.

Een rel was geboren. Dat roept natuurlijk om lichtvoetig, relativerend commentaar. Maar dit keer sla ik over. Want Pawlikowski heeft natuurlijk gewoon gelijk, toen hij zei: „Deze nationalisten gebruiken de film slechts als voorwendsel om patriottisch sentiment te wekken en om nog eens hun obsessie te uiten met een veronderstelde, wereldwijde, Joods-Duits-links-liberale samenzwering tegen Polen. Het is hun xenofobie die de reputatie van Polen schaadt in het buitenland – niet mijn film.”

    • Pieter van Os