De ontmoedigde vluchtelingen blijven in Turkije

Politie en kustwacht zijn erop uit smokkelaars te arresteren. Vluchtelingen worden behandeld als slachtoffers, niet als daders.

Afghaanse vluchtelingen bereiden zich voor op de oversteek van Cesme naar Chios. Foto Reuters

Fayrouz uit Kaboel houdt het weerbericht scherp in de gaten. Als de wind gaat liggen, wil hij met zijn gezin een nieuwe poging wagen om over te steken naar het Griekse eiland Chios. „Vanavond niet, het waait te veel.” De uitstekende landtong bij de populaire Turkse kustplaats Cesme ligt zo’n acht kilometer van Chios. Minder dan een uur varen.

De onderhandelingen in Brussel en Ankara over de toekomst van vluchtelingen en migranten gaan langs hem heen. Mensen terugsturen vanuit Griekenland? Hij reageert verschrikt. „Daar weten we niets van. We willen naar Europa.”

Dat is ook zonder dat Turkije belooft illegale migranten uit Europa terug te nemen al moeilijk genoeg. Een paar dagen geleden heeft de Turkse gendarmerie de groep tegengehouden toen ze om tien uur ’s avonds onderweg waren naar het strand en de zee al in zicht hadden. De gendarmes namen de rubberboot en de reddingsvesten in beslag. De Afghanen kregen te horen dat ze terug moesten. „Naar Izmir. Of naar Afghanistan.”

In plaats daarvan zijn ze naar het 16 Septemberpark gegaan. In de wijk rondom het parkje met speeltoestellen zijn goedkope hotels waar vluchtelingen overnachten voor een paar euro per persoon. Gezinnen delen een kamer. Gewoonlijk zijn de meeste hotels buiten het toeristenseizoen gesloten. In overleg met vrijwilligers en de politie zijn afspraken met de hoteleigenaren gemaakt zodat de vluchtelingen niet buiten hoeven te slapen.

De vluchtelingen en autoriteiten spelen een kat-en-muisspel. De gendarmerie en kustwacht zijn er vooral op uit smokkelaars te arresteren. Een poging de grens illegaal over te steken geldt als administratieve overtreding, waarvoor in deze gevallen geen straf wordt opgelegd. De vluchtelingen worden behandeld als slachtoffers, niet als daders. De meesten die op zee of onderweg naar het strand worden aangehouden, komen vrijwel direct weer vrij.

Een paar kilometer van de speeltuin ligt de TCSG Umut, een van de vier schepen van de Turkse kustwacht. Umut betekent ‘hoop’. Het schip vormt het commandocentrum op dit deel van de Egeïsche Zee. Als er bootjes worden gesignaleerd worden daar hiervandaan kleinere boten en helikopters op afgestuurd.

Het is een race tegen de klok, vertelt luitenant Bayram Zafer Yandik, de eerste commandant.

„Na twee zeemijlen zitten ze al in Griekse territoriale wateren en zijn ze voor ons buiten bereik. De smokkelaars passen hun strategieën ook voortdurend aan.”

De positie van de Turkse kustwacht is uniek, vertelt zijn collega Hüseyin Sinan eerder op de dag bij een presentatie voor een kleine groep journalisten. „Terwijl andere kustwachten hoofdzakelijk proberen mensen buiten te houden, zijn wij vooral bezig te voorkomen dat mensen vertrekken.”

Dat wordt ze door de migranten en vluchtelingen meestal niet in dank afgenomen. Volwassenen dreigen baby’s over boord te gooien of zelfmoord te plegen als de kustwacht hen afstopt. Die dreigementen kunnen werken, want de kustwacht moet tegelijk voorkomen dat een boot kapseist en mensen verdrinken. „Anders dan op land heb je op zee een extra verantwoordelijkheid om levens te redden”, zegt Zafer Yandik.

„We moeten prioriteiten stellen. Als een boot zinkt, kiezen we ervoor daar eerst op af te gaan. Daarna gaan we de anderen pakken.”

Het resultaat is dat terwijl de kustwacht druk is met het ene bootje, anderen ongehinderd oversteken. „Op zee kun je nu eenmaal geen fysieke obstakels bouwen om mensen tegen te houden”, benadrukt Zafer Yandik.

Het zal nooit lukken de grens helemaal af te grendelen, bezweren de Turkse vrijwilligers die vluchtelingen in Cesme helpen met eten, dekens en medicijnen. „De kustwacht en de gendarmerie hebben het moeilijker gemaakt. Maar op hetzelfde moment dat de kustwacht vijfhonderd mensen oppakt, proberen er nog eens vijfhonderd over te steken”, zegt Ali Yalvacli. Daar zullen extra NAVO-schepen op de Egeïsche Zee volgens hem ook niets aan veranderen.

Dat besef lijkt ook in Ankara en Brussel doorgedrongen. Behalve om grensbewaking draaien de huidige voorstellen vooral om het ontmoedigen van migranten. En om het bieden van legale alternatieven. Het is de vraag of die ook zullen gelden voor de Afghanen in het park. Ze zijn niet van plan dat af te wachten.