‘Zonder associatieverdrag zal in Oekraïne de oligarchie floreren’

, voorzitter Oekraïens parlement.

„Ons parlement is nog altijd een Sovjetinstitutie”, zegt de man die als ‘fixer’ van president Porosjenko naar Kiev kwam.

Een van de ondankbaarste publieke functies in Oekraïne is het voorzitterschap van het parlement. De Verchovna Rada heeft een nog beroerder imago dan de impopulaire regering in Kiev. Een deel van de 450 afgevaardigden staat ook slecht bekend, omdat ze ‘in de zak zitten’ van oligarchen.

Dat bleek vorige maand nog, toen het parlement stemde over een motie van wantrouwen tegen premier Arseni Jatsenjoek. Er leek een meerderheid om de premier af te zetten. Maar vlak voor de stemming verlieten ineens afgevaardigden de plenaire vergaderzaal. Wat bleek? In de wandelgangen van de Rada was het ineens een komen en gaan van ‘makelaars’ van de grote oligarchen. Deze boodschappers van het grote geld haalden tientallen afgevaardigden over de zaal te verlaten, zodat er geen meerderheid meer was.

De wijze waarop de Rada zich bekommert om haar wetgevende arbeid, is onnavolgbaar. De parlementaire omgangsvormen ogen zelfs ronduit onbeschaafd. Met regelmaat gaan afgevaardigden in de plenaire vergaderzaal met elkaar op de vuist. Zelfs ministers lopen risico. Jatsenjoek werd in december door een parlementariër bij kop en kont gepakt en van het spreekgestoelte gesleept.

Volodimir Groisman, net 38 jaar oud, is voorzitter van dit parlement. Hij staat bekend als een ‘fixer’. Die naam verwierf hij ook in Nederland, nadat op 17 juli 2014 boven pro-Russisch rebellengebied in Oost-Oekraïne de MH17 was neergeschoten. Groisman, dat jaar naar Kiev gehaald als vicepremier in de overgangsregering na de Maidan-revolutie, was verantwoordelijk voor de bergingsmissie van de passagiers. Hij had de leiding over het transport van de stoffelijke overschotten naar Charkov, vanwaar ze naar Eindhoven werden overgevlogen. En hij ‘leverde’.

En nu leidt hij de Verchovna Rada: 450 afgevaardigden, die als kikkers van de ene kruiwagen in de andere springen. Dat is geen sinecure, erkent Groisman, in Nederland voor een ontmoeting met de Staten-Generaal. In het Russisch – van een taalstrijd in Oekraïne wil hij niet weten – legt hij uit waarom het parlement zo’n lastig gezelschap is.

„De Verchovna Rada is nog altijd een Sovjetinstitutie. De gedeputeerden hebben geen enkele verantwoordelijkheid. Als voorzitter heb ik niet het recht om ze te verwijderen of sancties op te leggen. Daarvoor is een verandering van binnenuit nodig. Er zijn nu minder incidenten dan in het vorige parlement. Ons allergrootste probleem blijft niettemin onze institutionele zwakte.”

Voor veel Nederlanders, die in april voor of tegen het associatieverdrag kunnen kiezen, is dat het bewijs dat Oekraïne niet snel genoeg in ‘onze’ richting beweegt.

„We maken een van de moeilijkste periodes uit onze geschiedenis door. Objectief begrip is noodzakelijk. Helaas is Oekraïne er de eerste 23 jaar van zijn onafhankelijkheid niet in geslaagd het Sovjetsysteem af te schudden. De corruptie en de oligarchenklasse komen voort uit dat systeem. Mensen gaven op de Maidan hun leven voor een Europese koers. Maar zo simpel blijkt het niet. Het systeem veranderen is ingewikkeld. Nederland heeft zijn staatsvorm ook niet een-twee-drie weten te vinden.”

Waarom versnellen jullie het proces niet door het parlement te ontbinden en tussentijdse verkiezingen uit te schrijven?

„Zes van de acht fracties willen geen verkiezingen. Het zou ook onverantwoord zijn om in deze tijd, waarin Oekraïne verarmt onder druk van de oorlog die vanuit Rusland wordt gevoerd, verkiezingen te houden en zo ruimte te geven aan populisme en destabilisering.”

Vreest u geen nieuwe opstand, de derde na de Oranjerevolutie van 2004 en de revolte tegen Janoekovitsj in 2014?

„We moeten voorkomen dat er een basis ontstaat voor zo’n derde Maidan. De politieke crisis waarin we nu zitten, wordt veroorzaakt door de onvrede in het land over onze wetgeving, over de kwaliteit van de staatsinstellingen en het beleid van de uitvoerende macht. We moeten een nieuwe regeringscoalitie vormen die een stipt crisisplan kan uitvoeren.

„In Brussel, waar we net met onze delegatie waren, hebben we er onderling nog over gesproken. Het Blok Petro Porosjenko [Groismans partij], Zelfhulp [de partij van de burgemeester van Lviv, die in grote steden aanhang heeft], de Radicale Partij en het Volksfront [van premier Jatsenjoek] willen een nieuw coalitieplan uitwerken. Alleen ex-premier Joelia Timosjenko wil verkiezingen.”

Tegenstanders van het associatieverdrag zeggen dat we met het verdrag de corruptie uit Oekraïne in huis halen.

„Integendeel. Het associatieverdrag is ook een actieplan voor binnenlandse hervormingen in Oekraïne en dus een strijdplan tegen corruptie. Afwijzing van het verdrag bevordert juist de corruptie. Het zal de oligarchie verder doen floreren.”

Is dat de laatste kans voor een onafhankelijk Oekraïne?

„Nee. Dit is de eerste kans voor Oekraïne. Al die vorige keren waren imitatie. Ook de Oranjerevolutie deed in wezen niets constructiefs. Daarna kwam er in 2010 alsnog een dictator [Janoekovitsj] aan de macht.”

Moeten wij begrip hebben? De geopolitieke crisis in Oekraïne is wel ver van ons bed.

„Mag ik de Duitse dominee Martin Niemöller [1892-1984] aanhalen? ‘Toen ze voor de Joden kwamen, zweeg ik, want ik was geen Jood. Toen ze voor de communisten kwamen, zweeg ik, ik was geen communist… En toen ze voor mij kwamen, was er niemand meer die wat kon zeggen.’ Zo is het nu ook. De Krim, MH17, Syrië, de migrantencrisis: deze problemen hebben één gemeenschappelijke noemer. De vraag is: wie is het volgende slachtoffer?”

U suggereert een overeenkomst tussen de dreiging die nu van het Kremlin uitgaat en de dreiging van Hitler waarop Niemöller doelde?

„De situatie vandaag is vergelijkbaar, objectief waarneembaar. Er wordt geprobeerd om de keuzevrijheid van mensen met militaire middelen te vernielen. Die uitdaging staat hier en nu op de agenda.”