Verloren gewaande Rembrandt op Nederlandse kunstbeurs

Het schilderij hangt op de kunst- en antiekbeurs TEFAF in Maastricht, die vrijdag opengaat voor het publiek. Met dit teruggevonden werk kunnen nu 341 schilderijen aan Rembrandt worden toegeschreven.

Op de kunst- en antiekbeurs TEFAF in Maastricht, die vrijdag opengaat voor het publiek, hangt een verloren gewaand schilderij van Rembrandt van Rijn (1606-1669). Het paneeltje, zo groot als een paperback, is door de Parijse kunsthandelaar Talabardon & Gautier ontdekt bij een klein Amerikaans veilinghuis.

Nye & Company in Bloomfield, New Jersey bood het schilderijtje september vorig jaar aan. Het bladderde aan de randen en zat onder een dikke laag vuil en vergeelde vernis. In de catalogus stond het omschreven als: “Continentale school, negentiende eeuw.” Richtprijs: hooguit 800 dollar.

Veilingmeester John Nye, die het in de kelder bij een familie in New Jersey had gevonden, omschreef het schilderij later als “opmerkelijk onopmerkelijk”. Diverse handelaren in oude meesters waren er op de kijkdagen aan voorbijgelopen. Maar op 22 september hingen drie bieders aan de telefoon, onder wie twee uit Europa.

Het paneeltje werd ingezet op 250 dollar. Wat volgde was een spektakel van een kwartier, met tweehonderd biedingen. Een bieder probeerde zijn rivalen te overbluffen door vele biedstappen over te slaan. Bij 210.000 dollar bood hij 300.000. Bij 430.000 maakte hij een sprong naar 500.000 dollar. Vanuit de zaal belde een Italiaanse runner (die voor kunsthandelaren op koopjes jaagt) bij 600.000 dollar naar Jan Six, van de Amsterdamse kunsthandel Jan Six Fine Art. “Jan, er is hier iets geks aan de hand.”

Dit is het gevonden schilderij

Tap of houd muisknop ingedrukt om in te zoomenSchilderij

Even later opende de kunsthandelaar in zijn auto een whatsappbericht met een detailfoto van het schilderij. Six: “Ik schrok me kleurenblind. Ik zag meteen: dit moest een Rembrandt zijn.” Six belde zijn Italiaanse runner onmiddellijk terug: “Kopen!” Hij was te laat; de veilingmeester had net afgehamerd op 870.000 dollar. Inclusief veilingkosten bedroeg de rekening voor de koper ruim 1 miljoen dollar.

Private viewing

Talabardon & Gautier had het goed gezien. Na onderzoek blijkt het vieze schilderijtje een heuse Rembrandt. Het gaat om een van de verloren gewaande paneeltjes over de vijf zintuigen, die Rembrandt als 18- of 19-jarige maakte, zijn vroegst bekende werken. Zien, Horen en Voelen doken in de jaren dertig van de vorige eeuw al op. Het nu gevonden schilderij verbeeldt het reukvermogen.

“Ik ben opgetogen, een fantastische vondst”, zegt Ernst van de Wetering, de kunsthistoricus die anderhalf jaar geleden na decennia onderzoek zijn oeuvrecatalogus van Rembrandt voltooide. “Geen enkele twijfel dat dit een van de zintuigschilderijtjes is.” Met dit teruggevonden werk kunnen nu 341 schilderijen aan Rembrandt worden toegeschreven.

De oude man op het paneel is een barbier annex chirurgijn, die net een aderlating heeft uitgevoerd om een jongeman te genezen. Met een in ammoniak gedrenkte doek probeert de oude vrouw de flauwgevallen jongeman bij kennis te brengen.

In stijl, kleurgebruik en compositie lijkt het paneel op de drie bekende zintuigschilderijen van Rembrandt: steeds drie personages in een wat propperige voorstelling, neergezet in een nog enigszins zoekende stijl.

Bij het schoonmaken zijn ontdekkingen gedaan die de toeschrijving aan Rembrandt onderschrijven. Net als de andere panelen is Ruiken vergroot. Vermoedelijk omstreeks 1720 is het paneel en de compositie aan alle zijden groter gemaakt. Bij de restauratie is het teruggebracht naar zijn oorspronkelijke formaat: 12 centimeter minder hoog en 7 centimeter minder breed. Wat dit paneel ook bijzonder maakt, is dat bij het schoonmaken een signatuur tevoorschijn is gekomen. De chirurgijn had een prent aan de wand hangen met een monogram erop: RH of mogelijk RHF, wat staat voor Rembrandt of Rembrandt Harmensz fecit (=heeft gemaakt). Omdat de andere zintuig-schilderijen niet zijn gesigneerd is dit de oudste gesigneerde Rembrandt. Het vroegere dispuut of deze panelen misschien door ateliergenoot Jan Lievens zijn gemaakt, is tegelijk beslecht.

Lievens maakte omstreeks 1622 ook een allegorisch schilderij met de vijf zintuigen. Op dat paneel zijn vier mannen aan het feestvieren met een schaars geklede vrouw. Verondersteld wordt dat Rembrandt poseerde voor de man in het midden. Hij verbeeldt het voelen door een borst van de vrouw in de hand te nemen. Omgekeerd zijn er aanwijzingen dat Lievens model heeft gestaan voor de flauwgevallen patiënt in de chirurgijnstoel.

Enorme vondst

Net als Van de Wetering spreekt ook de Nederlandse handelaar in oude meesters Salomon Lilian van een “geweldige vondst”. Van de vier bekende zintuigschilderijen is dit met afstand de beste, zegt hij, zowel wat betreft compositie als conditie.

Sommige collega’s struinen op internet alle veilingen af, zegt Lilian. Zo komt het dat deze kleine veiling in Bloomfield drie telefonische bieders met diepe zakken trok. Lilian: “Als ik een afbeelding had gezien, zou ik ook meteen geboden hebben. Zelfs met een bod van twee miljoen euro zou je bij dit schilderij nul risico hebben gelopen.” Jan Six had zelfs tot 2,5 miljoen dollar willen gaan.

Het paneel is overigens niet meer te koop. De Amerikaanse miljardair Thomas S. Kaplan heeft het paneel vlak voor de beurs aangekocht voor zijn Leiden Collection, met honderden Hollandse meesters. Voor zijn achtste Rembrandt heeft Kaplan een bedrag tussen de drie en vier miljoen euro betaald, schatten Lilian en Six.

Kaplan heeft nu drie van de vier zintuigschilderijen van Rembrandt in zijn bezit. De kans dat hij ook het vierde, Zicht, in handen krijgt is nul. Dat paneel is namelijk eigendom van De Lakenhal in Leiden. Blijft de vraag waar het vijfde en laatste zintuigschilderij is gebleven. Wie een klein houten paneel tegenkomt met drie personages die de Smaak symboliseren, moet niet aarzelen.