Stopt dit akkoord de bootjes?

Europa sloot maandagnacht een deal met Turkije over een aanpak van illegale migratie over zee. Gaan die afspraken werken? En houdt het migranten wel tegen?

Migranten lopen over het strand van Cesme in de Turkse provincie Izmir met als doel over zee naar het Griekse Chios te gaan. foto Umit Bektas / Reuters

De EU sloot maandagnacht een akkoord met Turkije over het stoppen van de migratiestroom richting de Griekse eilanden. Maar er zijn nog heel wat open eindjes. Vóór een nieuwe EU-top, op 17 en 18 maart, moeten de details van de afspraken worden ingevuld. Welke knelpunten zijn er nog en hoe kunnen die worden opgelost?

Hoe kunnen de juridische problemen worden aangepakt?

Het en masse terugsturen van vluchtelingen is in strijd met het vluchtelingenverdrag en het Europees recht. Het Europese asielrecht bepaalt dat een vluchteling in het land van eerste aankomst (in dit geval Griekenland) asiel moet kunnen aanvragen en dat in dat land een individuele beoordeling van het asielverzoek plaatsvindt.

Daarnaast is terugsturen naar Turkije twijfelachtig omdat het land de mondiale reikwijdte van het Vluchtelingenverdrag niet erkent. Turkije herbergt naar schatting meer dan 2,7 miljoen vluchtelingen, maar ze hebben er minder bescherming en privileges (recht op werk en scholing) dan in het VN-Vluchtelingenverdrag is vastgelegd. Griekenland heeft Turkije als een veilig derde land bestempeld, en de andere EU-lidstaten redeneren ook in die trant, maar de UNHCR, mensenrechtenorganisaties en juristen denken daar anders over.

In hun verklaring na afloop van de top in Brussel, in de nacht van maandag op dinsdag, onderstrepen de Europese regeringsleiders dat bij de uitwerking van een overeenkomst met Turkije „Europese en internationale wetgeving zal worden gerespecteerd”.

Als ze zich daaraan houden, zullen met Turkije in ieder geval afspraken gemaakt moeten worden over betere opvang en behandeling van vluchtelingen, niet alleen die uit Syrië, in lijn met de bepalingen van het Vluchtelingenverdrag. Belangrijk element daarbij is de individuele toetsing van de asielaanvragen. Die taak zouden de EU-lidstaten bij wijze van spreken uitbesteden aan Ankara om vervolgens zelf gastvrijheid te gaan bieden aan een deel van de vluchtelingen op Turkse bodem. De vraag is wel wat er met de achterblijvers gebeurt. Ook zij zouden garanties moeten krijgen voor een goede behandeling en recht op asiel in Turkije.

Welke EU-landen gaan oorlogsvluchtelingen uit Syrië straks vanuit Turkije invliegen?

Een heikel punt, waarover de komende week nog flink zal worden onderhandeld. Vorig jaar september bereikten EU-landen na hoogoplopende ruzie een akkoord over het ontlasten van Griekenland en Italië. Vanuit die onder de voet gelopen landen zouden 160.000 vluchtelingen worden geherhuisvest, op basis van quota. Deze ‘relocatie’ werkt in de praktijk niet en zal, als Turkije inderdaad vluchtelingen gaat terugnemen, ook minder belangrijk worden. Het idee dat volgens ingewijden nu op tafel ligt, is om de ‘relocatiequota’ te gaan gebruiken voor het herhuisvesten van vluchtelingen vanuit Turkije. Ook verschillende Oost-Europese landen zouden bereid zijn dit te doen, op voorwaarde dat het bij die quota blijft. Wat daarboven nog moet worden opgenomen, moet dan vrijwillig, door landen die hiertoe bereid zijn.

Waarom zouden vluchtelingen hieraan meewerken?

Een van de vele problemen bij relocatie is dat vluchtelingen niet naar armere EU-landen willen, maar naar Duitsland, Zweden of Nederland. Ze laten zich daarom niet graag registreren en lopen liever door naar Noord-Europa. Door de maandag gesloten Turkije-deal verdwijnt die ‘keuzevrijheid’: illegaal binnengekomen vluchtelingen worden niet alleen teruggestuurd, ze verspelen hun kans op legale migratie naar de EU vanuit Turkije. Ze komen, zoals bondskanselier Merkel maandag zei, „onderaan de lijst”. De Grieks-Macedonische grens is bovendien al goeddeels dicht. Wie toch nog naar de EU wil, moet zich straks melden in een registratiecentrum in Turkije en accepteren dat de bestemming ook Estland kan worden.

Op basis waarvan selecteren EU-landen straks Syrische oorlogsvluchtelingen?

Vluchtelingenorganisatie UNHCR heeft ervaring met het herhuisvesten van vluchtelingen en heeft hier ook een handboek voor, dat waarschijnlijk ook leidend zal zijn voor de EU. Het bevat een lijst van criteria: hoe oud is iemand? Hoe kwetsbaar? Hoort iemand bij een familie of bepaalde groep? Heeft iemand al ergens in de EU familie? Tegelijkertijd: Hoe meer Syrische vluchtelingen Turkije terugneemt uit Griekenland, hoe meer de EU er vervolgens van Turkije moet overnemen.

Is er geen prikkel voor Turkije om juist veel Syriërs de oversteek naar Griekenland te laten maken?

Ja, misschien wel. Maar de hoop van de EU is natuurlijk dat Syriërs de oversteek niet meer willen maken als ze weten dat ze toch worden teruggestuurd. Vooral niet omdat ze vervolgens niet meer in aanmerking komen om legaal over te komen.

Wat gebeurt er met economische migranten?

Ook voor hen geldt dat ze door Turkije moeten worden teruggenomen. In Turkije worden ze vervolgens opgenomen in, deels door de EU gefinancierde, uitzetcentra. Vanuit daar moeten ze worden teruggestuurd naar hun land van herkomst.

Oorlogsvluchtelingen uit Irak en Afghanistan worden ook terug gestuurd naar Turkije?

Ja, met Turkije is afgesproken dat iedereen die Griekenland ‘irregulier’ binnenkomt op kosten van de EU teruggaat naar Turkije. Wat betreft het invliegen door de EU van vluchtelingen uit Turkije gaat het in de officiële documenten alleen nog maar over Syrische oorlogsvluchtelingen. De komende weken moet blijken of deze regeling ook gaat gelden voor andere oorlogsvluchtelingen.

Wie gaat de migranten en vluchtelingen vanuit Griekenland terug brengen naar Turkije?

De wijze van vervoer is een van de (vele) punten die nog moeten worden uitgewerkt. De NAVO patrouilleert momenteel met vier marineschepen in de Egeïsche Zee (een Duits bevoorradingsschip en een Grieks, Turks en Canadees fregat), maar zij zullen geen migranten gaan overzetten. Misschien worden Griekse veerboten of vliegtuigen ingezet, maar het meest voor de hand liggend is dat ze met de bus, nadat ze naar het Griekse vasteland zijn gevaren, worden teruggebracht naar Turkije. Toen Griekenland vorige week al 308 economische migranten terugstuurde, gingen ze ook per bus. In ieder geval zullen de vervoerskosten worden gedragen door de EU, zo is Griekenland toegezegd.

Wat gebeurt er met de tienduizenden migranten die nu in Griekenland zitten?

De overeenkomst met Turkije zal gelden voor nieuwe vluchtelingenstromen vanuit Turkije. Wat er met de al aanwezige vluchtelingen in Griekenland gebeurt, is nog onduidelijk. Maar de Europese regeringsleiders hebben Griekenland wel alle hulp toegezegd bij „het managen van de Griekse buitengrenzen, inclusief die met Macedonië en Albanië”. Dat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid en Griekenland zal dus niet aan zijn lot worden overgelaten, zei EU-president Donald Tusk. Vorig jaar al besloten de EU-lidstaten om Griekenland en Italië te ontlasten door 160.000 vluchtelingen uit die twee landen over te laten komen. Volgens een woordvoerder van de Europese Commissie kunnen de nu aanwezige vluchtelingen in Griekenland onder dat programma vallen. Probleem is wel dat de afspraken van toen nog niet zijn nagekomen.

Waar komt de zes miljard euro voor Turkije vandaan?

Volgens eerdere afspraken zou Turkije al drie miljard euro aan EU-geld krijgen voor de opvang van vluchtelingen. Na zware onderhandelingen met de lidstaten werd besloten dat de Europese Commissie uit de EU-begroting een miljard euro zou bijdragen en dat de rest door de EU-landen zou worden opgebracht. De Turken krijgen dit geld alleen als ze er concrete opvangprojecten mee financieren. Tot nu toe zou 150 miljoen euro aan de Turken zijn overgemaakt. Voor de volgende drie miljard euro, die afgelopen maandag werd overeengekomen, geldt eenzelfde verdeelsleutel tussen de Commissie en de lidstaten.

Wanneer wordt dit akkoord van kracht?

Volgens ingewijden zou de ingangsdatum 17 maart kunnen zijn, wanneer EU-leiders in Brussel bijeen zijn om de deal definitief te bekrachtigen. Het zou ook later kunnen worden, als blijkt dat Griekenland en Turkije nog extra tijd nodig hebben om zich op de operatie voor te bereiden.

Wanneer wordt de visumplicht voor Turken afgeschaft?

Met Turkije was eerder afgesproken dat dit in oktober dit jaar zou gebeuren, maar het land eiste maandag dat het wordt vervroegd naar juni. Tenminste: het feest gaat alleen door als Turkije biometrische paspoorten invoert en ook aan alle andere criteria voldoet. „Het zijn er 72”, liet de Franse president Hollande maandag niet na te zeggen.

Komen er dan heel veel Turken naar Europa toe?

Het afschaffen van de visumplicht betekent dat Turken voor kort verblijf in de EU (minder dan drie maanden) geen visum meer nodig hebben. Dit maakt het eenvoudiger om naar Europa te reizen, maar het betekent nog niet dat ze ook mogen werken in de EU. Wellicht dat er dus meer Turken voor zaken of familiebezoek naar Europa komen, maar een massale toestroom valt niet te verwachten. Bovendien kunnen ze dus niet onbeperkt blijven.

Met betrekking tot de Turkse Koerden zou er wel een probleem voor Europa kunnen ontstaan, zo stelt migratiedeskundige Flora Goudappel. „In de Koerdische gebieden in Turkije werd de voorbije maanden op diverse plaatsen gevochten tussen Koerdische strijders en het Turkse regeringsleger. Koerden zouden gebruik kunnen maken van het visumvrije reizen om naar Europa te trekken en daar vervolgens asiel aan te vragen, op basis van de onveiligheid in hun thuisland”, aldus Goudappel.