Gershwin gaf muziek terug

Bij Amerikaanse muziek denk je eerder aan country, hiphop of jazz dan aan klassiek. Toch is er daar aan de andere kant van de Atlantische Oceaan veel bijzondere klassieke muziek geschreven. En ook klassieke muziek die andere genres enorm heeft beïnvloed. Hét grote voorbeeld daarvan? George Gershwin (1898-1937).

Gershwin was een jonge pianist uit Brooklyn, een kind van Joodse immigranten uit Rusland en de Oekraïne, toen hij begon te componeren voor de theaters. Er was veel behoefte aan goede songs en het talent van Gershwin werd snel opgepikt. Op zijn twintigste scoorde hij zijn eerste hit: ‘Swanee’.

Maar Gershwin wilde zich niet beperken tot de populaire muziek. Hij was een bewonderaar van Maurice Ravel, die hij ontmoette en zijn talent herkende, en van Alban Berg, de Oostenrijkse avantgardist. Ook raakte hij in de ban van de jazz, een jong maar breed en zich snel ontwikkelend genre. Gershwin had de ambitie om kunstmuziek te schrijven, net als die grootheden in Europa die hij bewonderde. En liet zich daardoor door de jazz inspireren. Je ziet het al aan de titel van zijn beroemde Rhapsody in Blue: een rapsodie is een klassieke vorm met verschillende volksmelodieën als basis. Maar de toevoeging blue (als in blues) zegt genoeg. In de openingsmaten hoor je een klarinet die jankt als een krolse kater.

Gershwin leende uit de jazz, blues en ragtime. Maar hij gaf ook wat terug. Uit zijn opera Porgy and Bess (1934), waarin hij voorschreef dat alleen zwarte zangers de muziek mochten zingen (blanken zouden het jazz-idioom niet aankunnen, dacht hij), komt de hit ‘Summertime’. De muziek van de man die zich door jazz had laten inspireren, werd juist een vehikel voor jazzmuzikanten. Het is nog altijd een van de belangrijkste ‘standards’: je kunt het horen in uitvoeringen van Ella Fitzgerald en Louis Armstrong tot Miles Davis en Bil Evans. Ook I Got Rhythm werd een jazzklassieker.

De muziekwetenschap is overigens verdeeld in hoeverre Gershwin nou eigenlijk van zwarte muziek afkeek. Want kun je in zijn muziek niet veel van de Joodse klezmermuziek herkennen die Gershwins ouders in hun geboorteland hadden gehoord? Sommigen menen zelfs in enkele van zijn melodieën liturgische joodse gezangen te horen.

Porgy and Bess is een mix van van alles en nog wat – moeilijk te herleiden. Precies dat is wat het zo Amerikaans maakt. De mooiste opname? Luister die van Nikolaus Harnoncourt, de grote dirigent die dit weekend overleed. Het was een uitstapje voor de Oostenrijker die vanaf de jaren vijftig de barokmuziek van de romantische uitvoeringstradities ontdeed, maar het resultaat was grandioos. Ook in Gershwins muziek bleef hij trouw aan de wensen van de componist. Porgy werd uitgevoerd met een zwarte cast.