‘Terugsturen kan juridisch niet’

Het Vluchtelingenverdrag en het Europees recht verbieden het terugsturen van vluchtelingen. Toch is dat wat er gaat gebeuren.

Een politiek akkoord met Turkije over het indammen van de vluchtelingenroute via de Egeïsche Zee geeft de Europese Unie mogelijk adempauze. Maar de oorlog in Syrië, de oorzaak van het probleem, is daarmee niet voorbij. En juridisch gezien zitten er allerlei haken en ogen aan de uitweg die nu wordt gezocht. Mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch en ook UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de VN, hebben daarvoor gewaarschuwd.

Ook senior onderzoeker Carolus Grütters van het Centrum voor Migratierecht van de Radboud Universiteit in Nijmegen volgt het Europees beraad met Turkije met scepsis. „Het massaal terugsturen van vluchtelingen kan helemaal niet”, zegt hij over de belangrijkste pijler in de onderhandelingen met Turkije.

Het terugsturen van vluchtelingen, zegt Grütters, is in strijd met het vluchtelingenverdrag en het Europese recht. Dat bepaalt immers dat een vluchteling in het land van eerste aankomst (Griekenland in dit geval) asiel moet kunnen aanvragen en dat impliceert een individuele beoordeling. Als je hen toch terugstuurt zonder de asielaanvraag inhoudelijk te behandelen, „ga je uit van de veronderstelling dat je asiel kunt aanvragen in Turkije. Maar dat kan helemaal niet”.

Turkije heeft namelijk weliswaar het Vluchtelingenverdrag van 1951 ondertekend, maar dat betrof alleen de situatie van de Europese vluchtelingen ten gevolge van de Tweede Wereldoorlog. In het Aanvullend Protocol van 1967 is de mogelijkheid van bescherming voor vluchtelingen wereldwijd geregeld, maar dat heeft Turkije niet ondertekend.

Die afwerende houding wordt volgens Grütters weerspiegeld door de situatie waarin de 2,7 miljoen Syrische vluchtelingen in Turkije zich bevinden. Slechts een klein deel zit in kampen, de meerderheid overleeft in de semi-illegaliteit. Ze hebben weinig bescherming, mogen niet werken en hun kinderen mogen niet naar school. „Dat betekent dat ze geen toekomst in Turkije hebben.”

Grütters: „Het kan natuurlijk dat Turkije hun rechten beter gaat respecteren. En dat de uitkomst van het overleg met de EU is dat de asielzoekers in Turkije netjes worden geregistreerd en dat ze daar hun officiële vluchtelingenstatus krijgen om vervolgens te worden overgevlogen naar een van de EU-lidstaten. Maar dat zie ik nog niet zo snel op grote schaal gebeuren.”

Vooralsnog vindt Grütters de oplossingen die in Brussel worden aangedragen dan ook vooral symptoombestrijding. Zolang de strijd in Syrië doorgaat, zal de vluchtelingenstroom aanhouden. En door de beroerde situatie in Turkije zullen de vluchtelingen alles op alles blijven zetten om in Europa te komen.