Precies wat Merkel al langer wil

Nachtelijk gesprek Davutoglu, Merkel en Rutte bracht doorbraak. Andere landen zijn voorzichtiger.

Griekland vangt vooral Syriërs op

Een luchtbrug om vluchtelingen op te halen uit Turkije? Voorbarig, noemde premier Mark Rutte (VVD) dat vorig week donderdag nog, nadat PvdA-leider Diederik Samsom hiertoe had opgeroepen. Op de migratietop tussen EU-leiders en hun Turkse collega Ahmet Davutoglu zou daar niet over gesproken worden.

Maar maandag was hij daar dan toch: de luchtbrug. Het onverwachte resultaat van nachtelijk vooroverleg tussen de Duitse bondskanselier Angela Merkel, Davutoglu en, jawel, Rutte. Davutoglu toonde zich bereid om iedereen uit Griekenland terug te nemen, niet alleen economische migranten, als de EU begint met het opnemen van Syrische oorlogsvluchtelingen uit Turkije. Minder illegale migratie in ruil voor meer legale. Precies zoals Merkel al maanden bepleit, in wat het – ook door Samsom gepromote – Merkel-plan is gaan heten.

De gedachte achter het Merkel-plan is dat vluchtelingen zich niet meer op zee wagen, als ze weten dat ze worden teruggestuurd. Tegelijk moet de EU ruimhartiger mensen opnemen vanuit Turkije, dat al bijna drie miljoen vluchtelingen herbergt. Vannacht gingen EU-leiders op hoofdlijnen akkoord, al willen ze in dit stadium niet zo ver gaan als Merkel. Volgens de deal die op tafel ligt worden vluchtelingen in eerste instantie één op één ‘uitgeruild’. Voor elke Syriër die Turkije terugneemt, neemt de EU er één op. Een kleine luchtbrug dus.

Wat schieten de Turken daarmee op? Aanvankelijk niet veel, maar het zou wel een cruciale opmaat zijn naar het Merkel-plan: als het ontmoedigingsbeleid werkt en de illegale overtochten wezenlijk afnemen, zou een kopgroep van EU-landen, waaronder Duitsland en Nederland, alsnog bereid zijn om een serieuze luchtbrug op te tuigen. De wending in de onderhandelingen leidde er maandag toe dat de top, die maar een paar uur moest duren, tot diep in de nacht werd verlengd.

Extra eisen Turkije

De details van het vannacht bereikte principe-akkoord moeten de komende tien dagen worden uitgewerkt, onder leiding van Europees ‘president’ Donald Tusk, die EU-leiders vertegenwoordigt. Op een top volgende week moet de zaak rond zijn. In een eerste reactie zegt Samsom vanochtend „optimistisch gestemd” te zijn. „Maar ik prijs de dag pas het avond is, want het uitwerken heeft wel wat voeten in de aarde.”

Want Turkije kwam maandag ook onverwacht met extra eisen. Zo wil het dat de onderhandelingen over het Turkse EU-lidmaatschap sneller gaan. Dit is tegen het zere been van Cyprus, waarvan het noorden wordt bezet door Turkije. Een ander politiek struikelblok: Oost-Europa. De Visegrad-groep (Polen, Hongarije, Slowakije en Tsjechië) is beducht voor oplossingen die ertoe kunnen leiden dat ze meer vluchtelingen moeten opnemen. Deze landen werden maandag wat gerustgesteld met de toezegging dat de deal niet tot ‘nieuwe verplichtingen’ zal leiden.

Tijdens eerdere onderhandelingen stelde de EU Turkije ook visaliberalisatie in het vooruitzicht, in oktober. Ankara wil nu dat de afschaffing van de visumplicht naar juni wordt gehaald. Of dat haalbaar is, hangt overigens vooral af van de Turken zelf: zij moeten voor die tijd aan een reeks EU-standaarden zien te voldoen (werkende douane, biometrische paspoorten) en waarschijnlijk gaat dat niet lukken. Volgens ingewijden is deze eis dan ook vooral voor binnenlands politiek gebruik. Na een top moet elke leider zich een beetje als winnaar kunnen profileren en volgens een EU-diplomaat zijn de visa „de hoofdprijs” voor de Turken.

Griekse eilanden eerst leeg

Er zijn ook nog juridische struikelblokken: kun je oorlogsvluchtelingen zomaar terugsturen? En dan zijn er ook nog praktische problemen. Turkije wil dat de Griekse eilanden worden „geëvacueerd” voordat het begint met het terugnemen van vluchtelingen. Het wil alleen maar ‘nieuwe’ vluchtelingen opnemen, die na een nader te bepalen datum nog binnenkomen in Griekenland. Wie er nu al zit, moet naar het Griekse vasteland, omdat Turkije wil voorkomen dat de ‘oude’ en ‘nieuwe’ vluchtelingengroepen door elkaar gaan lopen. Maar de vraag is of dit snel kan: de Grieken komen nu al mankracht tekort. Bovendien begint de situatie op het Griekse vasteland nijpend te worden, nu Oostenrijk en een trits Balkanlanden hun grenzen goeddeels hebben gesloten en de weg naar het noorden hebben afgesneden.

Griekenland stond al onder grote druk om hotspots in te richten voor de registratie van vluchtelingen, het moet nu ook een potentiële humanitaire crisis het hoofd bieden aan de Grieks-Macedonische grens. En het zou straks dan ook moeten gaan regelen dat ‘nieuwe’ vluchtelingen die binnenkomen zo spoedig mogelijk, na een korte procedure, worden teruggestuurd naar Turkije. Kan Griekenland dat allemaal wel bolwerken?

Merkel nam het maandag op voor de Grieken. Sommige leiders wilden hardop verklaren dat de migratieroute via de Westelijke Balkan „nu gesloten is”. De Duitse bondskanselier was daar niet van gediend, omdat dit de in haar ogen kwalijke praktijk van grenssluitingen zou bestendigen. Leiders zeggen dan in feite dat het ‘isoleren’ van een Schengenland onder bepaalde omstandigheden prima is. In de verklaring die leiders gezamenlijk aflegden, wordt hulp toegezegd om te voorkomen dat het in Griekenland uit de hand loopt. „Dit is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de EU.”