Met luchtbrug is doorbraak nabij

Minder illegale, chaotische migratie in ruil voor meer legale. De contouren van een deal tussen EU en Turkije tekenden zich maandag af tijdens topoverleg. Maar er bleven ook obstakels.

Een luchtbrug om vluchtelingen op te halen uit Turkije? Voorbarig, noemde premier Mark Rutte (VVD) dat vorig week donderdag nog, nadat PvdA-leider Diederik Samsom hiertoe had opgeroepen. Op de migratietop tussen EU-leiders en hun Turkse collega Ahmet Davutoglu zou daar niet over gesproken worden.

Maar maandag was hij daar dan toch: de luchtbrug. Het onverwachte resultaat van nachtelijk vooroverleg tussen de Duitse bondskanselier Angela Merkel, Davutoglu en, jawel, Rutte. Davutoglu toonde zich bereid om iedereen uit Griekenland terug te nemen, niet alleen economische migranten, als de EU begint met het opnemen van Syrische oorlogsvluchtelingen uit Turkije. Minder illegale migratie in ruil voor meer legale. Precies zoals Merkel al maanden bepleit, in wat het – ook door Samsom gepromote – Merkel-plan is gaan heten.

Het zorgde maandag op de top voor de nodige opwinding, want zo dicht bij een doorbraak in de vluchtelingencrisis was de EU nog niet eerder. EU-leiders breken zich het hoofd hoe ze de route over de Egeïsche Zee, die gemiddeld door tweeduizend mensen per dag illegaal wordt overgestoken, dicht krijgen. Door het uitblijven van oplossingen zijn landen op eigen houtje grenzen gaan sluiten, staat vrijreizenzone Schengen op springen, maken smokkelaars woekerwinsten en blijven vluchtelingen verdrinken.

Een kleine luchtbrug

De gedachte achter het Merkel-plan is dat vluchtelingen zich niet meer op zee zullen wagen, als ze weten dat ze worden teruggestuurd. Tegelijk moet de EU ruimhartiger mensen gaan opnemen vanuit Turkije, omdat dit land met bijna drie miljoen vluchtelingen al op knappen staat. De deal die Rutte, Davutoglu en Merkel zondagnacht zes uur lang bespraken gaat nog niet zo ver: in eerste instantie zouden vluchtelingen één op één worden ‘uitgeruild’. Voor elke Syriër die Turkije terugneemt, neemt de EU er één op. Een kleine luchtbrug dus.

Wat schieten de Turken daarmee op? Aanvankelijk niet veel, maar het zou wel een cruciale opmaat zijn naar het Merkel-plan: als het ontmoedigingsbeleid werkt en de illegale overtochten wezenlijk afnemen, zou een kopgroep van EU-landen, waaronder Duitsland en Nederland, bereid zijn om een serieuze luchtbrug op te tuigen. De wending in de onderhandelingen leidde er maandag toe dat de top, die maar een paar uur moest duren, tot in de nacht werd verlengd.

Betrokkenen noemden de deal maandag „fragiel”. De Italiaanse premier Renzi dreigde moeilijk te gaan doen als EU-leiders de beknotting van de persvrijheid in Turkije – vrijdag werd de grootste oppositiekrant er onder curatele geplaatst – niet veroordelen. Bovendien bleken de Turken maandag opnieuw harde onderhandelaars. De EU zegde eerder 3 miljard euro toe, tot eind 2017, voor vluchtelingenprojecten in Turkije. Maandag bleek dat Davutoglu nog eens 3 miljard van de Europeanen wil, voor 2018.

Tijdens eerdere onderhandelingen stelde de EU ook visaliberalisatie in het vooruitzicht, in oktober. Ankara wil nu dat de afschaffing van de visumplicht naar juni wordt gehaald. Of dat haalbaar is, hangt overigens vooral af van de Turken zelf: zij moeten voor die tijd aan een reeks EU-standaarden zien te voldoen (werkende douane, biometrische paspoorten) en waarschijnlijk gaat dat niet lukken. Volgens ingewijden is deze eis dan ook vooral voor binnenlands politiek gebruik. Na een top moet elke leider zich een beetje als winnaar kunnen profileren en volgens een EU-diplomaat zijn de visa „de hoofdprijs” voor de Turken.

‘Evacuatie’ van Griekse eilanden

Niet alleen de nieuwe Turkse eisen, ook het plan zelf stuitte op de nodige scepsis. Een van de voorwaarden die Turkije volgens een uitgelekte concepttekst stelt is dat de Griekse eilanden worden „geëvacueerd” voordat Turkije begint met het terugnemen van vluchtelingen. De Turken willen zo voorkomen dat ze al op de eilanden aanwezige vluchtelingen óók moeten terugnemen. De vraag is of dit snel kan: de Grieken komen nu al mankracht tekort.

Bovendien begint de situatie op het Griekse vasteland nijpend te worden, nu Oostenrijk en een trits Balkanlanden hun grenzen goeddeels hebben gesloten en de weg naar het noorden hebben afgesneden. Griekenland stond al onder grote druk om hotspots in te richten voor de registratie van vluchtelingen, het moet nu ook een potentiële humanitaire crisis het hoofd bieden aan de Grieks-Macedonische grens. En het zou straks dan ook moeten gaan regelen dat ‘nieuwe’ vluchtelingen die binnenkomen zo spoedig mogelijk, na een korte procedure, worden teruggestuurd naar Turkije. Kan Griekenland dat allemaal wel bolwerken?

Merkel nam het maandag op voor de Grieken. In de conceptconclusies van de top verklaren EU-leiders dat de migratieroute via de Westelijke Balkan „nu gesloten is”. De Duitse bondskanselier was daar niet van gediend, omdat dit de in haar ogen kwalijke praktijk van grenssluitingen zou bestendigen. Leiders zeggen dan in feite dat het ‘isoleren’ van een Schengenland onder bepaalde omstandigheden prima kan – een onwenselijk precedent in Duitse ogen. Maandagavond rond half elf waren EU-leiders nog druk bezig met het wegpoetsen van de vele obstakels. Maar het zou zomaar kunnen dat het er te veel zijn en dat nóg een top nodig is. Volgende week vrijdag staat er al eentje gepland.