‘Er is gebrek aan wil van de lidstaten’

De Grieken zijn bang dat hun land verandert in een openluchtgevangenis. Afspraken om te ontlasten worden amper uitgevoerd.

In dit gebouw bij de haven van de Griekse stad Piraeus slapen vluchtelingen. In totaal zijn dit jaar al 120.000 mensen aangekomen in Griekenland. In het noorden zitten duizenden mensen vast aan de grens. Foto Angelos Tzortzinis/AFP

Europese afspraken om Griekenland te ontlasten tijdens de vluchtelingencrisis worden amper uitgevoerd. Het indammen van de vluchtelingenstroom die vanaf de Turkse kust komt lukt vooralsnog niet. En intussen bouwt buurland Macedonië, aangestoken door Oostenrijk en onder meer Hongarije, wel een hoge prikkeldraadmuur op de grens waardoor vluchtelingen en migranten zich in Griekenland ophopen.

Dit weekend riep de gouverneur van de Griekse regio Macedonië de regering op de noodtoestand uit te roepen. De Grieken zijn bang dat hun land verandert in een grote openluchtgevangenis voor vluchtelingen en migranten, als het vandaag op de top met Turkije niet lukt de Europese impasse te doorbreken. De Griekse regering staat achter wat in Nederland bekendstaat als het ‘plan-Samsom’, zegt staatssecretaris voor Europese Zaken Nikos Xydakis.

Wat wilt u zien op de EU-top met Turkije?

„Dat landen zich aan gezamenlijke Europese afspraken gaan houden. Ze moeten zich conformeren, anders sluiten ze zichzelf buiten.”

Misschien is dat precies wat ze willen.

„Dat denk ik niet. Ze zijn in hoge mate afhankelijk van subsidies uit Europese structuurfondsen. En van de voordelen van de Schengenzone.

„Wij hopen en rekenen erop dat het gezamenlijk actieplan met Turkije gaat werken en dat de NAVO-inzet in de Egeïsche Zee vruchten afwerpt. Meteen na maandag. Met als eerste stap dat illegale migranten worden teruggebracht naar Turkije. Tegelijk moet de overname van vluchtelingen uit Turkije beginnen. Zodat tot de overgrote meerderheid van de migranten doordringt dat de illegale route niet werkt en te duur en riskant is. En het kapotmaken van smokkelnetwerken samen met de EU en Turkije is topprioriteit in het gezamenlijke actieplan. Die netwerken zijn gigantisch. Volgens Europol was hun omzet afgelopen jaar 5 tot 6 miljard euro.”

Wat ontbreekt er waardoor dat nu niet gebeurt?

„Internationale samenwerking. Griekenland profiteert niet van de smokkelaars, we ondervinden er alleen maar schade van. Hetzelfde geldt voor de EU. Alleen de smokkelaars profiteren. En de wanhopige mensen die denken dat het de enige manier is.”

En Turkije?

„Eigenlijk ook niet. Op de lange termijn niet. Op korte termijn brengt het Turkije wat verlichting als mensen vertrekken. Daarmee zeg ik niet dat Turkije smokkelaars steunt. Integendeel. Turkije is een zeer georganiseerde staat wat politie, grensbewaking en veiligheidsissues betreft. Op de middellange termijn is het voor de veiligheid van Turkije ook niet goed om deze netwerken in leven te laten.”

Maar doen ze nu hun best de netwerken te stoppen?

„Ze hebben beslag gelegd op opslagplaatsen met rubberboten. Ze hebben stappen gezet. Maar de kwantiteit van de acties is nog te klein.”

De afgelopen dagen heeft Turkije honderden migranten teruggenomen uit Griekenland. Wat leidt u daaruit af?

„Het is een verrassend hoog aantal. Het geeft hoop. Turkije heeft bovendien de visumprocedure aangepast. Voor migranten uit Marokko, Tunesië en Algerije is het veel moeilijker geworden naar Turkije te komen en dan naar Griekenland te gaan. En als dat ze wel lukt, dan hebben we nu een functionerend terugnamesysteem. Voor het eerst in jaren.”

Waarom noemt u het bestaande hervestigingsprogramma met Griekenland niet, waarbij Europese landen vluchtelingen van Griekenland overnemen?

„Het instrument werkt niet. Er is gebrek aan wil van de lidstaten. Dertien van de 28 hebben niet gereageerd op de oproep om mensen op te nemen.”

Gaat Griekenland ook mensen die illegaal op de Griekse eilanden aankomen direct terugsturen naar Turkije?

„Ja. Dat is het begin van een oplossing. We moeten de details in het internationaal recht nog bestuderen. Maar we moeten een sterk politiek signaal geven aan mensen dat ze hun leven niet moeten riskeren via smokkelaars om hier te komen.”

Griekenland zal Turkije dus als een veilig derde land bestempelen?

„Ja. Veel Europese landen hebben dat al gedaan. Als je accepteert dat Turkije lid van de EU zou kunnen worden, is het belachelijk als je tegelijk zegt dat het geen veilig derde land is. Dat is een tegenstelling. 28 EU-staten accepteren Turkije op een top als bevoorrecht partner. Dan neem je aan dat het betrouwbaar is.”