Mannen + macht = onveilig

Waar mannen en macht samenkomen, wordt het voor anderen onveilig, schrijft minister op Vrouwendag.

Internationale Vrouwendag leende zich vaak om vooruitgang in de positie van de vrouw te inventariseren – maar op 8 maart 2016 kijken we toch met schrik om ons heen. Conflicten hebben de positie van vrouwen en meisjes verder verzwakt, IS heeft zelfs seksslavernij weer geïnstitutionaliseerd. Vrouwen en meisjes ontvluchten de ene nachtmerrie en worden wakker in een andere. Van grensovergang tot vluchtelingenkamp, in onderhandeling met mensensmokkelaars of bij de zoektocht naar een onderkomen; steeds weer belanden vrouwen in afhankelijkheidsrelaties waarin grof misbruik van ze kan worden gemaakt. En als dat kan, gebeurt het ook.

De verkrachtingen en aanrandingen rond de jaarwisseling in Keulen hebben in ons deel van de wereld de discussie over geweld tegen vrouwen opnieuw doen oplaaien. Uit het gedrag van de daders spreekt volstrekte minachting voor vrouwen, ze toonden een ziekelijke menging van lust, geweld, seksuele verwarring en verknipte superioriteitsgevoelens. Waar komt dit gedrag vandaan?

Het letterlijke antwoord is nog overzichtelijk. De daders van ‘Keulen’ blijken voor het overgrote deel of zelfs uitsluitend afkomstig uit Arabische landen. Vaak is daar de ongelijkheid tussen man en vrouw bij wet vastgelegd, de bepalende factoren zijn de islam en een cultuur met een sterk patriarchale inslag. Vrouwen zijn ondergeschikt, nog altijd.

Hier ligt een taak voor politieke, culturele en religieuze leiders op het Arabisch schiereiland en langs de hele zuidkant van de Middellandse Zee. Begin dit jaar heb ik hen opgeroepen om hun verantwoordelijkheid te nemen. Dat zal ik ook de komende tijd doen tijdens mijn ontmoetingen in het kader van handelsmissies, werkbezoeken of politieke bijeenkomsten. Tegelijk zal ik met volle kracht iedereen blijven steunen die in die samenlevingen iedere dag vecht voor de rechten van vrouwen.

Maar wie denkt dat met de verwijzing naar de culturele en religieuze achtergrond van de daders ‘Keulen’ afdoende verklaard is, heeft het mis. Er is meer aan de hand. Neem het Britse rapport van afgelopen week over seksueel misbruik van kinderen door Jimmy Savile en zijn kompanen. Jarenlang konden zij hun gang gaan. Deels kwam dat door de machocultuur om hen heen, waarin vragen stellen en klagen over wantoestanden werden ontmoedigd. Het had te maken met de seksuele revolutie van de jaren zeventig, en met de wereld van glitter en glamour, suggereert het rapport.

Dat is weer een heel andere verklaring voor seksuele ontsporing en nog zijn we er dan niet. Al jaren worstelt immers ook de katholieke kerk met misbruikschandalen en dat had met glitter en glamour weer niet veel te maken. De constante factoren die ik zie: mannen en macht. Waar die twee samenkomen wordt het voor anderen al te vaak onveilig, of het nu in de kerk, de wereld van de televisie, bij een grensovergang of tijdens een chaotische nieuwjaarsviering is.

De grote aanstichter tot seksueel geweld is ongelijkheid in macht. Die ongelijkheid tekent de verhouding tussen man en vrouw; daarvoor hoeven we niet ver te zoeken. Neem het uitgaansgeweld in elk van onze grote steden in elk willekeurig weekend; altijd is er sprake van vormen van seksueel geweld. Maar op sommige plekken in de wereld is geweld tegen vrouwen endemisch. Neem het aantal verkrachtingen en aanrandingen van vrouwen en meisjes in Zuid-Afrika; de schattingen lopen op tot meer dan 400 duizend per jaar.

Achter dat gruwelijke cijfer schuilt een nog gruwelijker realiteit. Het aantal besmettingen met hiv in heel zuidelijk Afrika is hoog. De fabel dat een besmette man genezen kan door seks met een maagd is er nog springlevend. Dat sluit dan natuurlijk het gebruik van condooms uit en daar komt dan nog bij dat verkrachte meisjes zich vaak schamen voor wat hen overkomen is. En áls ze dan die schaamte overwinnen en zich keren tot de gezondheidszorg, lopen ze er tegenaan dat die zorg op veel plaatsen nog niet goed geregeld is.

Dat alles telt op tot nog heel wat meer dan een half miljoen gevallen van gedwongen seks; namelijk vele duizenden gevallen van seks met de dood op termijn tot gevolg. Ongelijkheid tussen man en vrouw heeft hier dus doodslag als uitkomst.

In India is de link tussen seks en geweld nog duidelijker. De afgelopen jaren is de wereld meermalen opgeschrikt door bijzonder brute (groeps)verkrachtingen met soms dodelijke afloop. In meerdere gevallen voerden de daders aan dat ze de slachtoffers wilden straffen voor het feit dat ze bij henzelf, de mannen dus, gevoelens van lust opwekten. Door in een bus te staan, bijvoorbeeld. Zonder man, maar soms ook met man. ’s Avonds, maar ook wel overdag. Meer dan tweehonderdduizend misdrijven tegen vrouwen per jaar worden in India gerapporteerd en alle rechtvaardigingen daarvoor zijn inmiddels wel voorbij gekomen.

Maar hoe vaak mannen ook wijzen naar vrouwen als oorzaak van hun eigen ontsporingen; alles wijst erop dat seksueel geweld tegen vrouwen eigenlijk altijd een symptoom is van een probleem met de mannelijkheid. Te veel mannen hebben verknipte, destructieve beelden van wat het betekent man te zijn. Uit onderzoek naar de aard van dat geweld blijkt dat daderschap en slachtofferschap soms subtiel liggen. Man én vrouw kunnen soms dader en slachtoffer tegelijk zijn.

Zo zou ik graag meer weten over de achtergronden van de jonge mannen in Keulen. Ze gedroegen zich beestachtig en zijn dus dader, dat is het belangrijkst. Maar dat belet ons niet verder te kijken. Wie de kans op herhaling wil verkleinen, moet vragen stellen. Welke rol speelde de cultuur waarin ze opgroeiden? Zijn zij toch ook slachtoffer en liggen de verantwoordelijkheden breder? Welke rol spelen masculiene ideaalbeelden?

We moeten dat willen weten. Ik ben er namelijk van overtuigd dat we nieuwe bondgenootschappen kunnen smeden; juist met mannen en jongens. Want ik ben ervan overtuigd dat, diep van binnen, de meeste jongens van twaalf helemaal niet blij zijn met de verantwoordelijkheid voor het wel en wee van hun zussen, zeker niet als die zelfs ouder zijn dan zijzelf.

En ik ben er ook van overtuigd dat lang niet alle jongens van twaalf zich van nature op hun gemak voelen in een keurslijf dat autoriteit, fysieke moed, emotionele zelfverminking en in extreme conflictsituaties zelfs doodsverachting van hen vraagt – ik denk nu aan kinderen die met een bomgordel om de straat op worden gestuurd. En om eventuele schuldvragen nog verder te compliceren: de morele druk op zulke kinderen om dergelijke dingen wel te doen kan heel goed óók van de moeder komen.

Ik denk dat ook dat een les was van ‘Keulen’: dat flinke aantallen jonge mannen misvormd uit hun opvoeding zijn gekomen. Die problemen zijn nu het meest actueel in de Arabische wereld, daar moet onze energie dus in eerste instantie op gericht zijn. Maar het ligt veel breder. Landen waar man en vrouw werkelijk gelijk zijn, bestaan niet. Nog steeds niet.

Ook in Nederland krijgen man en vrouw nog steeds niet hetzelfde salaris voor hetzelfde werk, zitten glazen plafonds vaak nog stevig op hun plaats, enzovoort. Erger is dat jaarlijks rond de honderdduizend gevallen van relationeel geweld worden geregistreerd. In het overgrote deel van de gevallen is het slachtoffer vrouw, vrijwel altijd is de dader man. Tientallen keren per jaar is de afloop fataal.

Studies naar huiselijk geweld lieten het de afgelopen jaren al zien: ook onder autochtone Nederlanders is de verwarring nog steeds groot over wat het betekent om een man te zijn in de 21e eeuw. Dezer dagen zie je dat ook in het nieuws. Voor en na ‘Keulen’ protesteerden velen van hen tegen migranten en asielzoekers die een bedreiging zouden vormen voor de deugdzaamheid van ‘onze’ vrouwen en dochters. Alsof dat bezittelijk voornaamwoord al niet genoeg zei, kregen vrouwen die er anders over dachten, te horen: ‘Daar moet een piemel in’.

Dat lijken me niet de vrienden van wie vrouwen het moeten hebben en dat hoeft ook niet. Want ook onder mannen groeit het besef dat het werkelijk anders moet. In het belang van mannen én in het belang van vrouwen.

Neem de Australiër van het jaar 2016: legerbevelhebber David Morrison. Hij werd gekozen omdat hij met harde hand een einde maakte aan seksuele intimidatie van vrouwen in het Australische leger. Hij riep zijn manschappen, man en vrouw, op om niet langer weg te kijken als zich misstanden voordeden. Stoerheid heeft niks te maken met de vernedering van de ander, hield hij zijn mannen en vrouwen voor.

Het is zomaar een voorbeeld waar we er veel meer van nodig hebben, al was het maar om te voorkomen dat woede over het lot van vrouwen omslaat in haat voor mannen. Want dat gaat niet helpen. De vrijheid van vrouwen is onlosmakelijk verbonden met de vrijheid van mannen. We zullen elkaar moeten helpen om los te komen uit de dwangbuizen waarin onze geschiedenis ons gevangen houdt.