What is going on? Overal ziet Trump complotten

Amerika kent een lange traditie van complottheorieën. Donald Trump sluit er dankbaar bij aan. Steeds weer zaait hij verwarring over feit en fictie.

Homepage van de website Infowars.com van Alex Jones (zelf rechtsboven in beeld), Amerika’s bekendste complotdenker en invloedrijk onder Republikeinen. Donald Trump zit geheel op dezelfde golflengte als Jones.

Donderdagnacht, tijdens het Republikeinse debat op de conservatieve tv-zender Fox News, werd koploper Donald Trump ernstig in het defensief gedrongen. Het gebeurde niet door de andere kandidaten op het podium. Trump zette ‘Kleine Marco’ en ‘Leugenaar Ted’ eenvoudig aan de kant. Het echte gevaar kwam van presentator Megyn Kelly. Ze viel hem aan op zijn veranderende standpunten over Syrische vluchtelingen en Irak, en zei dat positieve uitspraken over de omstreden Trump University niet klopten. Trump kreeg het een kwartier lang moeilijk, en beklaagde zich na afloop bij presentator Bill O’Reilly.

„Jullie waren erg negatief.”

O’Reilly: „Waarom vind je dat?”

Trump: „Vraag dat je psychiater maar.”

Online, op de website Infowars.com, werd het debat live becommentarieerd door drie panelleden. Infowars – ruim zes miljoen unieke bezoekers per maand – is sterk pro-Trump. „Trump is erin geluisd”, zegt panellid David Knight. „Fox heeft dit debat duidelijk gemanipuleerd, zodat Trump misschien nog verliest.” Een beller komt in de uitzending. „Zag je hoe bang ze bij Fox waren? Hun hele wereld stort in. Jullie nemen de boel over!” Knight, instemmend: „We moeten ze eruit gooien, de elites. De globalisten, die ons oorlogen en vrijhandelsakkoorden bezorgen, die tegen de wil van het volk ingaan. Trump is mijn man.”

Bekendste complotdenker

De strijd van Donald Trump om de Republikeinse presidentskandidatuur is niet alleen een strijd tegen de partijelite. Er is net zo goed een mediarevolte te zien. Traditionele conservatieve media als Fox News, tv-zender The Blaze van Glenn Beck en tijdschrift National Review zijn kritisch over Trump. Sommige commentatoren waarschuwen voor Trump, en National Review wijdde zelfs een themanummer aan het ‘gevaar Trump’.

Maar Trump heeft ook een bondgenoot. Eentje die net zo hard schopt tegen de gevestigde orde als hij: website Infowars, van radiopresentator Alex Jones. Jones (42) is Amerika’s bekendste complotdenker, en een invloedrijke stem in de ideeënoorlog die onder Republikeinen is uitgebroken. De Texaan richt zich al jaren in zijn radioprogramma’s tegen de elites in politiek en media. Infowars – motto: ‘Er is een oorlog bezig om uw hersenen’ – is zijn belangrijkste podium.

Jones’ theorieën worden gretig door Trump overgenomen. Of het nu over 9/11 gaat, het geloof van president Obama, of de dood van de conservatieve rechter Antonin Scalia, vorige maand. Volgens Jones is Scalia vermoord door krachten die conservatieven haten. Trump denkt dat nu ook. „Ze vonden een kussen op zijn hoofd. Dat is een ongebruikelijke plek”, zei Trump. Over de aanslagen van 11 september 2001 zei Trump dat duizenden moslims in New Jersey de val van de Twin Towers toejuichten. Zijn bron: Infowars.

Theorieën over Obama verenigen Jones en Trump al jaren. Donald Trump leidde in 2011 de campagne om Obama’s geboortebewijs openbaar te maken. Dat deed Obama. Trumps suggestie was dat Obama in Kenia geboren is, en daarom geen recht op het presidentschap heeft.

Alex Jones voedt deze theorie op Infowars, net als de theorie dat Obama eigenlijk een moslim zou zijn. Trump gebruikt die beschuldiging ook. Hij schreef op Twitter dat Obama de begrafenis van Antonin Scalia pas zou bijwonen als die in een moskee zou plaatsvinden.

Trump en Alex Jones delen meer dan alleen een bombastische manier van spreken. Trumps anti-eliteretoriek is geïnspireerd door Jones. Hij is er trots op dat hij complotdenker wordt genoemd. Een paar jaar geleden zei Jones: „De mensen komen erachter dat dat iemand is die de leugenaars in de overheid en media ter discussie stelt. (..) Ik ben er trots op dat ik gezien wordt als gedachtencrimineel tegen Big Brother.”

Leugens over ‘Watergate’ en ‘Irak’

Complotdenken heeft altijd deel uitgemaakt van Amerika, waar wantrouwen tegen de landelijke overheid diep zit ingebakken in het collectieve bewustzijn. Volgens het boek The United States of Paranoia van journalist en historicus Jesse Walker zijn theorieën over onzichtbare krachten en bedreigingen al sinds het vroege bestaan van de VS populair. Ze appelleren volgens Walker aan diepe angsten in het land, voor vreemdelingen of voor Washington.

Leugens van leiders tijdens de Watergate-affaire en de Irak-oorlog hebben Amerikanen nog wantrouwender gemaakt. Volgens een onderzoek van de Universiteit van Chicago gelooft bijvoorbeeld bijna een op de vijf Amerikanen dat de aanslagen van 11 september 2001 georganiseerd zijn door George W. Bush – een theorie die ook Alex Jones aanhangt.

Trump zegt dat traditionele politici, zoals zijn rivaal Marco Rubio, niet over complottheorieën willen praten. „Hij wil het debat aangaan over onderwerpen waar andere kandidaten te politiek correct voor zijn”, zei zijn campagneleider deze week in The New York Times. De suggestie is dat zijn rivalen iets te verbergen hebben.

Dat is ook een verklaring voor Trumps succes. Journalist Farhad Manjoo noemde Amerika eens een ‘postwaarheidssamenleving’. Het politieke debat gaat niet langer over ideeën, maar over de werkelijkheid: wat gebeurt er om ons heen?

Verwarring over feit en fictie

Donald Trump vertolkt precies dat gevoel. Hij gebruikt ‘what’s going on?’ als stopwoord, en schept zo verwarring over feit en fictie. Daarmee heeft hij de kracht van de suggestie. Hij wil bijvoorbeeld moslims de toegang tot de VS weigeren, „totdat we weten wat er gaande is”. Hij zei dat president Obama de term ‘radicaal-islamitische terreur’ niet wil gebruiken. „Wat is hier aan de hand?”

De extreme polarisatie in de VS heeft volgens Farhad Manjoo verwarring gezaaid over de vraag wat feit is, en wat fictie. Het rechtse Fox News en het linkse MSNBC laten al twee parallelle werelden zien: de ene zender besteedt aandacht aan Hillary Clintons schandalen, de andere aan klimaatverandering.

Infowars is een reactie op die verwarring. Het laat een derde werkelijkheid zien. Het presenteert zich als ‘libertair’. Links en rechts zijn door de elite bedacht, die zo een valse tegenstelling wil creëren, zegt Alex Jones. De echte tegenstelling is die tussen de globalisten en het volk.

Trump, die zich nooit als conservatieve scherpslijper presenteert, heeft ook daarom de sympathie van Jones. Eind vorig jaar liet Trump zich door Alex Jones interviewen. Jones noemde hem „puur, ongepolijst, iemand die zegt waar het op staat. Hij gebruikt geen autocue, net als ik”. Volgens Jones steunt 90 procent van zijn kijkers en lezers Trump.

Deze week draaide Alex Jones de werkelijkheid nóg een kwartslag om. Hij plaatste een filmpje op zijn site, waarin hij zijn steun aan Trump introk. China, George Soros, de conservatieve miljardairsfamilie Koch, Obama, allemaal zijn ze tegen Trump, zei hij. „Ze hebben gelijk, het spijt me. Ik ga politiek correct zijn, en stemmen op Hillary Clinton.” De video was, uiteraard, satire.

Alles weten over de Amerikaanse presidentsverkiezingen? Kijk op het NRC verkiezingsblog 2016