Genoeg getreuzeld, migratietop moet tot échte oplossing leiden

De Europese Unie is één stap verwijderd van een humanitaire ramp - van eigen makelij. De top van maandag met de Turkse premier Davutoglu moet soelaas bieden.

Vluchtelingen wachten tot ze door mogen bij de Grieks-Macedonische grens. Foto Alexandros Avramidis/Reuters

Misschien verdient de Oostenrijkse leider Werner Faymann ooit wel een bloemetje. Zijn recente besluit om nauwelijks meer vluchtelingen door te laten, was het laatste zetje dat nodig was om Europa in een staat van totale chaos en paniek te brengen. En zoals elke EU-crisis tot nu toe leert: pas met de afgrond in zicht komt Europa bij zinnen.

Of het al zover is, moet maandag blijken, wanneer de 28 EU-leiders in Brussel bijeenkomen voor een ingelaste top, samen met de Turkse premier Ahmet Davutoglu. Deels zal die gaan over de nasleep van Faymanns woedend ontvangen besluit, dat Griekenland in een groot vluchtelingenkamp dreigt te veranderen. De EU is één stap verwijderd van een humanitaire ramp, van eigen makelij. Brussel stelde deze week 700 miljoen euro beschikbaar om die te voorkomen.

Maar paradoxaal genoeg was dit ook de week waarin zich een uitweg aandiende uit deze zelf gecreëerde fuik. Daar gaat de rest van de top maandag over. Lukt het de EU-leiders om het geruzie, getreuzel en wanbeleid van afgelopen jaar achter zich te laten? Is de tijd nu dan eindelijk rijp voor oplossingen die wél werken?

Strohalm

Dinsdag reikte Turkije Europa een strohalm aan, toen het onverwacht 300 economische migranten uit Algerije, Tunesië en Marokko begon terug te nemen bij de Turks-Griekse landgrens. Het gaat om mensen die geen kans op asiel hebben in de EU. Geen wereldschokkende aantallen, maar een doorbraak. In het kielzog van oorlogsvluchtelingen glippen ook economische migranten over de grens; die terugsturen zou de vluchtelingenstroom al aanzienlijk verminderen.

De Turkse actie was het eerste concrete bewijs dat Ankara al zijn kaarten aan het inzetten is op het zogenoemde Merkel-Samsom-plan. Dat komt erop neer dat de EU legitieme vluchtelingen uit Turkije overneemt, als Turkije mensen terugneemt die illegaal zijn vertrokken. Legale, ordelijke migratie in ruil voor minder illegale, chaotische migratie. Vliegtuigen in plaats van bootjes. De pleitbezorgers hiervan zijn de Duitse bondskanselier Angela Merkel en, in Nederland, PvdA-leider Diederik Samsom. Het is geen officieel EU-plan. Nog niet, want het gaat nu wel hard.

Athene en Ankara hebben al jaren terug afspraken gemaakt over het terugsturen van illegalen, maar die werden niet uitgevoerd. Zo namen de Turken in 2014 zes mensen terug, de politieke wil om meer te doen ontbrak. Bovendien geeft Turkije (80 miljoen inwoners) al onderdak aan bijna drie miljoen vluchtelingen. Dat de EU (500 miljoen inwoners) al zucht en steunt bij één miljoen is onbegrijpelijk in Turkse ogen.

Maar intussen is Ankara sterk gemotiveerd: de EU belooft visumvrij reizen voor Turken als het terugkeerbeleid tanden krijgt. „De afschaffing van visa is ons grootste drukmiddel in de onderhandelingen”, zegt een nauw betrokkene. Daar komt de door Merkel en Samsom voorgestelde ‘luchtbrug’ nu bovenop: een plan dat radicaal breekt met het EU-beleid tot nu toe. Dat ging vooral over symptoombestrijding. Het bood geen structurele oplossing, waar zowel de EU (minder chaos), Turkije (minder vluchtelingen) als vluchtelingen zelf (minder doden) baat bij hebben.

De hoofdrolspelers en hun standpunten:

Trendbreuk

Om te onderstrepen hoezeer Turkije het Merkelplan ziet zitten, zei Davutoglu donderdag dat Turkije bereid is álle niet-Syrische vluchtelingen terug te nemen, ook van de Griekse eilanden. Ingewijden bevestigen dat de premier dit in Ankara zei tijdens vooroverleg met Europees ‘president’ Donald Tusk, die EU-leiders vertegenwoordigt, en Frans Timmermans van de Europese Commissie.

Daar blijft het niet bij: Turkije vindt het ook goed dat vluchtelingen die tijdens NAVO-missies op de Egeïsche Zee worden opgepikt, worden teruggebracht naar de Turkse kust. Ook dat zou een trendbreuk zijn. Het leidende principe tot nu toe is dat wie in Griekse wateren wordt aangetroffen ook naar Griekenland moet. Al deze maatregelen hebben één doel: iedereen ontmoedigen om de gevaarlijke oversteek te maken. Of zoals Tusk het donderdag keihard zei: „Kom niet naar Europa. Geloof de smokkelaars niet. Riskeer jullie levens en jullie geld niet. Het is allemaal voor niets.”

Ingewijden denken niet dat er maandag al afspraken zullen worden gemaakt over het overnemen van vluchtelingen uit Turkije. Eerst willen EU-leiders, ook om binnenlandspolitieke redenen, harde toezeggingen horen van dat land over het terugnemen van illegale migranten. Maar de richting is duidelijk. Op de eerstvolgende EU-top, op 17 maart, zou de luchtbrug er moeten zijn, zeggen betrokkenen. Want keiharde woorden spreken, maar vervolgens niet doorpakken, is een open uitnodiging voor migranten om toch nog even snel de oversteek te maken, voordat de Egeïsche Zee op slot gaat.