Het mooiste en beste Duitsland dat we hebben

De Duitse identiteit was al tweeslachtig: trots op het eigen land en tegelijk gebukt gaan onder schuld en schaamte over het verleden. Na de hereniging leek een stralende nieuwe Duitser te zijn ontstaan. Tot nu.

In februari demonstreerden aanhangers van Pegida in Dresden. Foto Tobias Schwarz/AFP

De overtreffende trap is de meest karakteristieke Duitse stijlfiguur. In Duitsland zijn zaken snel het grootst, het oudst, het langst, het kostbaarst – of het verschrikkelijkst, dat ook.

Voor het gevoel van veel Duitsers is hun land het grootste land van Europa. Niet alleen het nationale voetbalelftal, maar ook de Duitse economie is ‘wereldkampioen’ en Volkswagen verkocht wereldwijd de meeste auto’s – tot het sjoemelschandaal met dieselmotoren daar vorig jaar voorlopig een eind aan maakte. Maar dat was dan wél weer het allergrootste schandaal in de Duitse autobranche ooit. Dat gaat zo door tot het zomerse bierfeest op de Karl-Marx-Allee in Berlijn, waar ik bijna vier jaar heb gewoond, dat pocht op de meeste biermerken.

Geen wonder dat toen de asielcrisis vorig jaar zomer losbarstte, vicebondskanselier Sigmar Gabriel (SPD) onmiddellijk koos voor het juiste superlatief. Dit was de grootste uitdaging sinds de Duitse hereniging.

Waarom benadrukken Duitsers de overtreffende kwaliteit van Duitse dingen? Die neiging zichzelf uit te vergroten kan een uitdrukking zijn van het omgekeerde: een collectief minderwaardigheidscomplex. Bijvoorbeeld omdat Duitsland lange tijd slechts een idee was. Een gedroomd land van dichters en denkers in het hoofd van iemand als de exuberante Beierse koning Ludwig I, die in de eerste helft van de negentiende eeuw een pantheon van Duitsheid liet bouwen aan de oever van de Donau bij Regensburg: het Walhalla.

Een Pegida-demonstratie in Dresden. Foto Jens Schlueter/AFP

Als staatkundige eenheid bestaat Duitsland pas sinds 1871, maar dat leverde niet bepaald een sterke identiteitsvormende entiteit op. Het land veranderde vaker van gedaante dan Barbapapa: van militaristisch keizerrijk, tot woelige democratie, tot fascistische dictatuur, tot half democratie én half communistische dictatuur, om de democratische federale republiek te worden van dit moment.

Hoe dan ook: sinds 1871 is het fenomeen Duitsland gekoppeld aan een rij negatieve superlatieven. Het land ontstond als allerlaatste van de grote Europese mogendheden. Het veroorzaakte binnen vier decennia de twee grootste en bruutste oorlogen in de wereldgeschiedenis. Het maakte zich met de Shoah schuldig aan de ergste beschavingsbreuk ooit.

En dat gegeven is de belangrijkste oorzaak van de tweeslachtigheid, van trots en schaamte, die verbonden zijn aan de Duitse identiteit: de Shoah maakt daarvan deel uit. Dat benadrukken ook bondspresident Joachim Gauck en bondskanselier Angela Merkel telkens als uit onderzoek weer eens blijkt dat een meerderheid van de Duitsers onderhand wel klaar is met het schuldgevoel. Men wil eindelijk een streep eronder, een Schlußstrich. Maar die term wordt verstaan als code voor ontkenning van de Shoah, wat ongewenst is en zelfs strafbaar.

Dat de Duitse hereniging vaak als ijkpunt wordt genomen, is niet toevallig: de Bondsrepubliek is de nieuwste verschijningsvorm van het idee Duitsland en bestaat pas een kwart eeuw. Duitsland is van alle Europese lidstaten het meest ‘werk in uitvoering’. Een democratisch experiment, met veel trial and error – dat laatste met name in de voormalige DDR-deelstaten. „Je kunt zeggen: de zaak met de nationale staat en het nationale zelfbewustzijn is in Duitsland faliekant verkeerd afgelopen”, betoogde de Duitse historicus Wolfgang Benz recent in een interview met Die Zeit. Duitsers voelden zich volgens hem eerder Beier of Pruis dan Duits. „En dat is nog steeds zo.”

Volgens hem draait de rechts-populistische beweging Pegida, dat sinds najaar 2014 met vreemdelingvijandige en nationalistische leuzen de straat op gaat, uiteindelijk om de vraag: wat is Duits? Benz meent dat het de Duitsers aan zelfbewustzijn ontbreekt.

„Daarom overdrijven ze zo vaak. Men is niet alleen maar Duits, maar ook trots daarop en daarom moet men ook kabaal maken. (…) Uiteindelijk slaat men met de vuist op tafel en roept: ‘Dat moet ook maar eens gewoon gezegd kunnen worden!’”

In de kwarteeuw dat het nieuwste Duitsland bestaat, ontstond ook een rooskleurig nieuw Duits zelfbeeld. Illustratief daarvoor is een onderzoek uit augustus vorig jaar van de (oorspronkelijk Britse) opiniepeiler YouGov. Daaruit blijkt dat de nieuwe Duitser fijnzinnig, relaxt en levenslustig is.

Dat fraaie beeld van de nieuwe Duitser sloot goed aan bij de aanvankelijke euforie over de vluchtelingencrisis. De Maagdenburger socioloog Jan Delhey meende dat ook het, overigens tot op de dag van vandaag doorgaande, racistisch geweld van neonazi’s tegen asielzoekerscentra voor veel mensen een drijfveer was in actie te komen en de asielzoekers te helpen. „Ik geloof dat afkeer van die brandstichtingen een tegenbeweging heeft veroorzaakt in de samenleving. De mensen wilden een duidelijk signaal afgeven dat die neonazi’s niet de meerderheid uitmaken. De protesten tegen de rechtse demonstranten hebben de euforie gevoed.

De mensen willen zeggen: kijk hier, dit is het échte Duitsland.”

President Joachim Gauck wees in september op de ‘stralende’ nieuwe Duitser, die afrekent met Dunkeldeutschland, het duistere Duitsland van het verleden. Maar dat hoopvolle zelfbeeld raakte het afgelopen half jaar aan het wankelen. Inmiddels werd de Duitse publiciteit beheerst door vluchtelingen, Volkswagen en voetbal. Dat laatste draaide om het schandaal dat losbarstte toen bekend werd dat Duitsland de organisatie van het wereldkampioenschap voetbal in 2006 via fraude en corruptie had geregeld.

De komst van al die honderdduizenden asielzoekers, moslims bovendien, was toch een grotere schok voor de Duitse samenleving dan sociologen hadden gehoopt. Veel mensen vreesden dat Duitsland onherkenbaar zou veranderen door de snelle immigratie van zo veel mensen uit vreemde culturen.

En bovenop die onzekerheid kwam nog eens twijfel aan Duitse waarden, de ankers waaraan de Duitse samenleving was vastgelegd. Die twijfel werd mede veroorzaakt door de schandalen rond Volkswagen en het Duitse voetbal: integriteit was kennelijk toch niet het plechtanker van het ‘typisch Duitse’ waardenstelsel. Zelfs de Kerstman besprak eind december de Duitse identiteitscrisis in het jaaroverzicht van het satirische tv-programma Heute-Show. Zijn advies luidde: „Kom op! We zijn nu eenmaal corrupt en misdadig. Het belangrijkste is dat we de kracht vinden onszelf te vergeven.”

Willkommenskultur

Burgemeester Volker Rohm van het 4.600 inwoners tellende plaatsje Hardheim, in Baden-Württemberg, stelde afgelopen najaar eigen gedragsregels op voor de asielzoekers in zijn dorp. Het dorp telde sinds september zeshonderd nieuwe asielzoekers die ondergebracht waren in een oude kazerne. Daarnaast huisvestte Hardheim al enige jaren ruim driehonderd asielzoekers in een centrum.

Alles was harmonieus verlopen. Toch richtte de burgemeester zich in een open brief op de website van de gemeente tot al die nieuwkomers onder de aanhef „Beste vreemde man, beste vreemde vrouw”. Nadat hij de nieuwe dorpsgenoten hartelijk welkom had geheten, volgden er dingen als: „In Duitsland heeft men respect voor andermans eigendom. Men komt niet op privégrond, niet in een tuin, schuurtje of andere gebouwen, en oogst ook geen fruit en groenten die men niet bezit.” Zindelijkheid is verder een belangrijke voorwaarde om te kunnen assimileren in de Duitse samenleving, want, zo schrijft burgemeester Rohm: „Onze behoefte doen wij uitsluitend in toiletten, niet in tuinen en parken, ook niet in struiken of achter bosjes.”

Deze en andere richtlijnen van Hardheim maakten een golf van vrolijkheid los onder veel Duitsers, die moesten lachen om de in regels verpakte vooroordelen van die heikneuters uit het zuiden. Meer lof kreeg de drietalige brochure Wir schaffen das. 99 Tips und Fakten für Zuwanderer und Einheimische. Een gids bedoeld voor immigranten én voor oorspronkelijke Duitsers met veel praktische informatie over hoe Duitsland werkt. Bijvoorbeeld over het belang van brievenbussen en rode stoplichten.

Door de keuze van de onderwerpen geeft ook deze gids tegelijkertijd een beeld van het verwachtingspatroon van de ontvangende samenleving. En dus van de bestaande vooroordelen in de Willkommenskultur. De tips weerspiegelen ook de eeuwenoude vrees voor de veronderstelde zedelijke losbandigheid van vreemdelingen:

„Het is gebruikelijk noch toelaatbaar vrouwen ongevraagd aan te raken of hen op grond van seksuele belangstelling aan te staren of lastig te vallen. Seksueel lastigvallen is een misdaad in Duitsland.”

Dit soort gidsen en gedragsregels komen ook voort uit een steeds breder gevoelde vrees voor het verloren gaan van typisch Duitse waarden in de mix met vreemde culturen.

Bondskanselier Angela Merkel is zich er zeer van bewust dat die vrees aan de basis ligt van veel weerstand in de Duitse samenleving tegen de komst van grote aantallen vreemdelingen. Zelf blijft zij hardnekkig vasthouden aan de koers die zij vorig jaar zomer koos, toen de Europese vluchtelingencrisis Duitsland bereikte. Afgelopen week bevestigde ze nog eens, tijdens een tamelijk ongebruikelijk tv-optreden van een uur, dat ze niet van plan was om toe te geven aan alle druk om de aantallen vluchtelingen die worden toegelaten in Duitsland op een of andere manier te beperken. Tijdens het congres van haar partij in december besteedde zij een flink deel van haar toespraak aan de vrees die veel van haar landgenoten koesteren: dat de komst van al die vreemdelingen uiteindelijk de identiteit van Duitsland zal aantasten. Merkel trachtte haar partijgenoten gerust te stellen:

„Ik wil dat Duitsland ook over 25 jaar nog steeds mijn Duitsland is (...) ons Duitsland, het mooiste en beste Duitsland dat we hebben.”

Bekijk hier het interview van Anne Will met Merkel:

Merkel heette altijd de „vloeibare bondskanselier” omdat zij zich nooit vastlegde op ingenomen standpunten. Maar door vast te houden aan haar motto Wir schaffen das, heeft zij haar politieke lot verbonden aan het oplossen van de vluchtelingencrisis.

Inmiddels zijn de aantallen asielzoekers die Duitsland bereiken vergeleken met afgelopen zomer flink afgenomen. En Merkel is in eigen land, ondanks kritiek en onrust ook in de gelederen van haar eigen partij, nog steeds de populairste politicus.

Maar niemand hoeft Merkel te vertellen dat het probleem de wereld niet uit is. Zo voorspelde adviesbureau Control Risks in december dat niet de asielzoekers de grootste bedreiging vormen voor de stabiliteit en welvaart op het Europese continent, maar de populistische reactie op hun komst. De „terugkeer van nationalistische bewegingen” kon volgens het bureau zorgen voor „immense economische en politieke schade voor de Europese Unie”. 

Foto Arno Burgi/EPA

De nieuwe nationalisten noemen zich in Duitsland nu ‘patriotten’. Ze waken over de identiteit van het Duitse ‘Avondland’. Toen begin januari bekend werd dat tijdens de nieuwjaarsnacht in Keulen vrouwen op grote schaal slachtoffer waren geworden van seksueel geweld door „Noord-Afrikanen of mannen met Arabisch uiterlijk”, stak een storm van verontwaardiging op. Onduidelijk bleef wat er zich precies had afgespeeld op het plein tussen de Keulse Dom en het station. Maar de beeldvorming stond wel vast: duizend Syrische asielzoekers hadden datgene gedaan waartegen vanuit rechts-populistische kring al jaren werd gewaarschuwd. Zij hadden zich vergrepen aan ‘onze’ vrouwen en dochters. Extreemrechtse knokploegen ‘joegen’ vervolgens op asielzoekers in Keulen en maakten amok in Leipzig. De rechts-populistische beweging stijgt sindsdien in de opiniepeilingen.

Duitsers zijn in een half jaar tijd in het publiek domein omgeslagen van ontspannen globalisten naar benauwde grensbewakers van de nationale identiteit. In het zicht van lokale verkiezingen in drie deelstaten, volgende week, kan geen enkele politieke partij zich een genuanceerd standpunt over de vluchtelingencrisis veroorloven.

Zo begint het politieke jaar 2016, dat beslissend belooft te worden voor welke weg Duitsland zal inslaan. Daarbij lijkt Angela Merkel opnieuw een bepalende rol te gaan spelen. Zij zal dit voorjaar bekend maken of zij zich opnieuw kandidaat stelt als bondskanselier vanaf 2017. De grote maatschappelijke problemen die de vluchtelingencrisis in Duitsland en Europa veroorzaken, zullen Merkel eerder aansporen dóór te gaan dan op te houden. Immers, zoals ze eerder verklaarde, Merkel zal niet weglopen voor de problemen waar zij zich door God voor gesteld ziet. Deze week herhaalde ze: het is haar ‘verdammte Pflicht und Schuldigkeit’ ze op te lossen.

Dit is het laatste stuk van Frank Vermeulen als correspondent voor NRC in Berlijn. Vrijdag verscheen zijn boek Wir schaffen das! Wat de vluchtelingencrisis doet met de Duitse identiteit. Prometheus (172 pagina’s) 15,00 euro. ISBN 9789035144347