Een hakenkruis in context, en een uitgelokte arrestatie

Zit je te mijmeren over het verschil tussen All the President’s Men en Spotlight, twee filmische odes aan de journalistiek, steekt er alweer een veel eigentijdser stormpje op, over de Lügenpresse.

Twitteraars en bloggers liepen te hoop tegen NOS, ANP en NRC, nadat die mediabedrijven zaterdag hadden gemeld dat de voorman van de anti-islambeweging Pegida, Edwin Wagensveld, in Amsterdam bij een betoging was opgepakt omdat hij een „hakenkruis toonde”.

Leugens! Voorman Edwin Wagensveld had geen hakenkruis „getoond”, maar een spandoek waarop te zien is hoe onder meer een ISIS-vlag en een hakenkruis juist in de prullenbak worden gegooid – heel iets anders dus. Antifascistische groepen in Duitsland gebruiken een vergelijkbare tekening („Halte deine Umwelt sauber!”)

Het zal de meeste lezers zijn ontgaan (niet allemaal: één zegde zijn abonnement op), want nrc.next bracht op maandag een piepklein berichtje over het incident, NRC Handelsblad niets. Maar op nrc.nl was het zaterdagmiddag het belangrijkste nieuws. De site meldde, evenals de lokale zender AT5, NOS en ANP (maar met een naamsfout, ‘Erik’ in plaats van Edwin) dat Wagensveld was aangehouden na het tonen van een „nazi-teken”. Bron: een tweet van de politie, die kortweg sprak van „tonen van vlag met hakenkruis”.

Het bericht werd aangevuld en gecorrigeerd, maar ja, toen waren we alweer bijna twee uur verder – ruim voldoende om los te gaan tegen de leugenmedia. Woede is tenslotte pasmunt, anno 2016. Het meeste vuur trok de hoofdredacteur van NRC, die op basis van het eerste bericht twitterde: „Pegida laat ware gezicht zien.” Duiding in de weelde van 140 tekens, het blijft hachelijk.

Hoe ging dit?

Allereerst: het zinken van de Titanic was dit nu niet. Maar er ging wel iets mis, in de weging van het nieuws en de overdracht op de redactie. Daarnaast biedt het incident een leerzaam inkijkje in actievoeren via de media.

De redacteur Binnenland die naar de demonstratie zou gaan, Kim Bos, had op vrijdagmiddag de redactie al laten weten: pas op, het is de bedoeling dat er iets gebeurt, Wagensveld lokt een arrestatie uit. In Enschede waren eerder Pegida-demonstranten met hetzelfde spandoek aangehouden, waarna justitie had verklaard dat een hakenkruis tonen in deze context niet strafbaar was.

Amsterdam had niettemin bekendgemaakt het hakenkruis in geen enkel geval te zullen tolereren, dus ook niet zo. Wagensveld op zijn beurt had al aangekondigd het toch te zullen doen – en dus een arrestatie te provoceren. Bos pleitte ervoor daar rekening mee te houden en de georkestreerde aanhouding niet als groot nieuws te brengen.

Maar Bos, op het laatste moment verhinderd, moest de zaak overdragen. Haar informatie en waarschuwing kwamen niet door bij de nieuwsdienst die de site bewaakte. Dus toen Wagensveld zich volgens plan liet arresteren en AT5 dat bracht, besloot ook de tweekoppige nieuwsdienst een bericht te maken.

Toen Bos dat las, stuurde ze een sms-bericht om de naam van de Pegida-man te corrigeren én te verduidelijken om wat voor spandoek het ging. Ook het ANP en de NOS stelden hun eerste berichten die middag bij.

Kortom, een voorbeeld van georganiseerd slachtofferschap, om de media te halen. Dat is dus meer dan gelukt.

De krant bracht het klein, op de site was het groot nieuws

Had de krant dit moeten negeren?

Nee, maar bij een betere afstemming had in elk geval de juiste context van het hakenkruis meteen kunnen worden gemeld. Op het filmpje dat de site plaatste, is trouwens duidelijk te zien om wat voor spandoek het gaat.

Dat geldt ook voor de nóg juistere context van die context, namelijk dat dit een aangekondigd relletje was.

Zoiets afstemmen is overigens geen sinecure, in het huidige productieschema van twee kranten en site, met ochtend-, middag- en avondchefs, verslaggeversdiensten, weekendploegen en nieuwsdienst. Het voorval is inmiddels besproken; aan een stuk over Pegida en ‘boze burgers’ wordt nu gewerkt.

Intussen kwam het nieuws binnen dat de man die een molotovcocktail naar een moskee gooide in (eveneens) Enschede, zal worden vervolgd wegens terrorisme. Ook een kort bericht.

Dat is andere koek dan een beetje provoceren met een prullenbakje.

Die daad, en de vervolging, lijken me een stuk opmerkelijker dan de rituele aanhouding in Amsterdam, alleen al omdat het erop wijst dat dit anti-islamgeweld hoog wordt opgenomen.

Columniste Lamyae Aharouay wees donderdag op toenemende „moslimhaat” en beval meteen een ‘Islamofobie Meter’ aan. Ik onderschrijf haar pleidooi voor scherpere berichtgeving, maar dat laatste lijkt me geen goed idee. Het triggert clichés over een ‘gedachtenpolitie’, en ‘fobie’ suggereert: louter ingebeelde, misplaatste angst. Hou dat maar eens vol, na de aanslagen in Parijs.

Toch legt Aharouay de vinger op een open zenuw: het opinieklimaat rond de islam is in Nederland al jaren onmiskenbaar geradicaliseerd. Het extremistische idee dat moslims infanteristen zijn van een ‘fascistische’ ideologie die ons land wil koloniseren, wordt openlijk geventileerd in de politiek en is al lang niet uitzonderlijk meer. De vluchtelingencrisis en ‘Keulen’ hebben dit op scherp gezet – zie de rauwe psychoanalyses van ‘Arabische mannen’, ook in deze krant.

Hier hebben we dan alsnog het verschil tussen die twee films.

Woodward en Bernstein onthulden een politieke samenzwering waar gewone Amerikanen niets van afwisten. De verslaggevers in Spotlight daarentegen fileerden een publiek geheim, iets waar honderden mensen weet van hadden, maar dat werd gebagatelliseerd of weggeredeneerd als 'normaal’.

Het angstige, steeds hardere klimaat over ‘allochtonen’ in Nederland kan ook wel een zoeklicht gebruiken.