De EU overeind houden onder zéér fragiel nationaal gesternte

Op wie moet je letten om Den Haag te begrijpen? Deze week: Samsom en Rutte, coalitieleiders met loodzware taken onder een verzwakt nationaal gesternte. Ofwel: conflictberichten uit de binnenwereld van de coalitie.

Politiek is vaak niet wat het lijkt: wat dat betreft was dinsdag een vruchtbare dag. In het nieuws kwam dat Halbe Zijlstra, de VVD-fractievoorzitter, uitriep dat „we vandaag een stukje Nederland inleveren”. Dit nadat de Kamer, inclusief coalitiepartner PvdA, instemde met een aparte opvang voor homoseksuele en christelijke asielzoekers.

Een mijnenveld als zodanig. Homo’s en christenen worden in de asielopvang vaak getreiterd en bedreigd door islamitische vluchtelingen, en de vraag was natuurlijk wat hier de juiste oplossing is: bescherming van belaagden of bestraffing van belagers.

Zijlstra vond het laatste – en behoorde tot zijn verbijstering tot de minderheid. Hij zei tegen de NOS dat „heel links Nederland hiermee een totaal verkeerd signaal afgeeft”.

En het pikante was, maar dit bleef buiten beeld, dat een aanzienlijk deel van de PvdA-fractie het met Zijlstra eens was.

Eerder diezelfde dinsdag, ’s ochtends in de fractievergadering, was het dan ook ouderwets ongezellig geweest bij de PvdA.

De fractieleiding had bij het begin van de vergadering voorgesteld de steun van de PvdA aan de motie inzake de aparte asielopvang voor homo’s en christenen af te hameren.

Hier ging het al mis. Angelien Eijsink, de ervaren defensiewoordvoerder, zei dat dit niet kon. Zij wenste een aparte discussie.

De fractieleiding suggereerde dit aan het einde van de vergadering te doen. Viel óók niet goed: fractieleden zagen er een trucje van de fractieleiding in. Vanaf één uur ’s middags hebben veel Kamerleden verplichtingen elders in het gebouw, zodat aan het einde van de fractievergadering, rond half twee, de helft doorgaans al vertrokken is.

Zodoende had de fractieleiding geen keus dan een ingelast agendapunt toe te staan – het werd een heftige discussie van een uur. Mensen als Eijsink, buitenlandwoordvoerder Michiel Servaes en cultuurwoordvoerder Jacques Monasch laakten, in wisselende bewoordingen, het signaal dat hiervan uitging. Nederland paste zich aan asielzoekers aan – in plaats van andersom.

Het meeste indruk maakte oud-politieman Ahmed Marcouch, die een gloedvol betoog hield. Niet slachtoffers maar daders horen in een rechtsstaat het veld te ruimen, zei hij. En: een overheid die integratie stimuleert kan nooit groepen apart zetten.

Het kostte de fractieleiding moeite een fractiemeerderheid te overtuigen: enkele Kamerleden speelden tot op het laatst met de gedachte zich aan de fractiediscipline te onttrekken.

En PvdA’ers kwamen de volgende dag emoji’s tekort toen zij een NOS-bericht rond appten over uitspraken die Ahmed Aboutaleb had gedaan tijdens opnamen van het programma College Tour. Net als Zijlstra wilde hij „een hele scherpe grens trekken” voor asielzoekers die problemen hebben met homoseksuele lotgenoten: die hebben hier volgens hem niets te zoeken. Ik verwacht dat mijn partij dit wil heroverwogen, zei hij erbij.

Het geheel illustreerde wat ook VVD-kopstukken steeds indringender ervaren: dat Diederik Samsom, verzwakt door peilingen, intern te vaak betrapt op handigheidjes, steeds meer moeite heeft greep op zijn fractie te houden.

Rond het Kamervoorzitterschap verwachtte de VVD dat zijn fractie Roos Vermeij naar voren zou schuiven: de fractie koos in december Kadija Arib. Tot diepe frustratie van de VVD dwong PvdA-Kamerlid Otwin van Dijk eind januari steun af aan een VN-verdrag dat bedrijven en instellingen dwingt gebouwen toegankelijk voor gehandicapten te maken.

Maar toen dezelfde Van Dijk twee weken later de rol van zorgverzekeraars bij de toekenning van wijkverpleegkundige hulp wilde veranderen, eisten de liberalen dat Samsom ingreep. De fractievoorzitter floot Van Dijk terug: een deel van de PvdA-fractie was geschokt.

Zoals het nu gaat, zei een fractielid deze week, voelt het alsof het lijntje elk moment kan knappen.

Het tekent de situatie waarin Samsom terecht dreigt te komen. Aan de ene kant een fractie die hem krimpend gezag toekent, terwijl hij de stem van álle PvdA’ers nodig heeft: de coalitie rust op een meerderheid van 76 zetels.

Aan de andere kant aanhoudende speculaties over kandidaat-opvolgers. Formeel is het daarvoor ruim te vroeg.

Samsom heeft tot in de zomer, uiterlijk het najaar, om zijn peilingen te verbeteren. En zelfs als dit laatste uitblijft, en hij handhaaft zijn claim op het leiderschap, dan nog zullen zijn kansrijkste opponenten – Aboutaleb, Asscher, Timmermans – hem nooit uitdagen. Geen van hen wil degene zijn die hem afzet.

Dus pas als Samsom het zelf opgeeft, ontstaat de mogelijkheid dat ook kopstukken zich in de strijd werpen. Toch staan mensen nu al bij dit soort eventualiteiten stil, met alle interne gewoel van dien, omdat ze de komende maanden moeten beslissen of ze op lijst willen: wie straks niet op de lijst staat, kan überhaupt geen lijsttrekker worden.

Terwijl de onzekerheid in de PvdA hierover voortduurt, is het in de VVD een uitgemaakte zaak dat Rutte opnieuw lijsttrekker wordt.

Niet dat hij het makkelijk heeft. In het debat over MH17 kon hij zich dinsdag niet meer inhouden. Hij verweet oppositietijger Omtzigt (CDA) „ongelofelijke beneden de gordel insinuaties”, en je zag dat hij een van zijn fameuze woedeaanvallen kreeg – deze keer in het openbaar.

Het bijzondere was dat Omtzigt, de nerd, de sociale handigheid miste de ontploffing te bevorderen: hij bleef zitten. Bontes (VNL) had het wel door – maar toen had de premier net de tijd gehad zich te herpakken.

Nu heeft Ruttes politieke leven op dit moment ook iets absurds. De vluchtelingencrisis kan betekenen dat de EU onder zijn voorzitterschap uit elkaar valt. De meest reële uitweg, een deal met Turkije, zou ook voor hem persoonlijk politiek riskant zijn.

Dus ik zal niet ontkennen dat het associatieverdrag met Oekraïne geopolitieke impact kan hebben, maar er gaat iets mis als een land zijn politieke debat daarop concentreert wanneer gelijktijdig de Russen Syrische vluchtelingen de EU in bombarderen, en de EU zelf onder de vluchtelingen dreigt te bezwijken.

Intussen merk je dat ook de coalitietop aarzelt. De deadline die Rutte voor een Europese oplossing stelde, zes à acht weken, wordt vrijwel zeker niet gehaald. Een maandje terug kon je in het kabinet nog horen dat er harde nationale maatregelen aankwamen mocht er geen EU-deal met Turkije komen. Deze week verdween die kloeke taal, en heette het dat Nederland voorlopig content is met de afgenomen instroom. Alles schuift.

Wat de PvdA-fractievergadering dinsdag nog surrealistischer maakte, was dat uitgerekend die ochtend een delegatie van de commissie-Van den Berg op bezoek was. Die commissie, aanvankelijk geleid door Felix Rottenberg, moet de komende kandidatenlijst voorbereiden. Geen klein klusje.

Naast voorzitter Max van den Berg, bijna weg als commissaris van de koning in Groningen, liet de commissie zich vertegenwoordigen door organisatieadviseur Hans Andersson en Annie Brouwer, oud-burgemeester van Utrecht. Zij is vertrouwenspersoon. De commissie legde de procedure uit – waaruit bleek dat de beslissingen op zijn vroegst in de zomer vallen.

Het neemt niet weg dat ook veel Kamerleden de komende maanden al moeten beslissen of ze doorgaan.

Zo is het in de fractie geen geheim dat Monasch, ontevreden over de partij en de fractieleiding, met de gedachte aan een nieuw politiek avontuur speelt. Een beslissing die hij, zegt hij in kleine kring, uiterlijk eind deze maand neemt.

En zo ontstaat een nogal eigenaardige werkelijkheid.

Terwijl Rutte als EU-voorzitter moet proberen een existentiële Europese crisis te overleven, kan hij in Den Haag zomaar, zonder veel aanleiding, zijn 76ste zetel verliezen.

Ik zeg niet dat het zal gebeuren. Maar niemand moet verbaasd zijn als ineens blijkt dat het lijntje toch geknapt is.