De prachtige vlammen van Schalcken

De zeventiende-eeuwse schilder Godefridus Schalcken excelleerde in het weergeven van duistere taferelen, slechts verlicht met de vlammen van kaarsen en olielampen. Een thema bij uitstek voor zo’n kunstenaar is de parabel van de vijf wijze en de vijf dwaze maagden (Mt 25: 1-13). In 1700 signeerde Schalcken een doek van meer dan een meter breed met een voorstelling van tien meisjes die, volgens het Bijbelverhaal op weg waren naar een bruiloft. De bruidegom was verlaat en arriveerde pas midden in de nacht. Vijf maagden waren zo verstandig geweest reserveolie mee te nemen om hun lampen brandende te houden. De vijf anderen zagen hun vlammetjes doven, moesten op zoek naar nieuwe olie en misten de trouwerij.

Het verhaal diende om duidelijk te maken dat men voorbereid moet zijn op de terugkeer van Christus op aarde en daarmee op het Laatste Oordeel. Schalcken greep het aan om zijn talent voor nachtstukken tentoon te spreiden en virtuoos alle gradaties en effecten te schilderen van flakkerende vlammen tot uitdovende lontjes.

Geboren in het Brabantse Made kreeg Godefridus Schalcken (1643-1706) zijn schildersopleiding in de nabijgelegen stad Dordrecht. In Leiden leerde hij de kneepjes van het fijnschilderen bij de beroemde Gerard Dou. Ondanks de populariteit die Schalcken in zijn tijd genoot, is zijn werk sinds de vroege achttiende eeuw in de vergetelheid geraakt. Met een mooi complete expositie van zo’n tachtig schilderijen rehabiliteert het Dordrechts Museum de kunstenaar.

Schalcken moest het niet hebben van zijn perspectivische en anatomische constructies: vaak zijn de ruimtelijke verhoudingen wat onhandig en komen de houdingen van zijn figuren onnatuurlijk over. Zijn kracht ligt in de weergave van details van stoffen en het plezier in het weergeven van intieme tafereeltjes.

Een meisje dat haar hondje dresseert bijvoorbeeld, of het onderzoek van een piskijker die constateert dat de schuldbewuste jonge vrouw in de achtergrond zwanger is, terwijl haar vader nijdig naar haar opkijkt en het kleine broertje zich schalks met een scabreus vingergebaar tot de beschouwer richt.

Schalcken was vooral geliefd om zijn kaarsen en vlammen, die dan ook keer op keer opduiken in genretaferelen, historiestukken en zelfs portretten. Als je zijn latere werken in de tentoonstelling naast elkaar ziet hangen, herhaalt zich dit handelsmerk in roodachtig oplichtend clair-obscur bijna tot vervelens toe.