Het alziende oo g van Steve Jobs

Apple bouwt een nieuw hoofdkantoor – voor zeven miljard dollar. Het immense, ringvormige gebouw in Californië is al vergeleken met een ruimteschip. Maar eigenlijk wordt het een glazen koepelgevangenis.

Masjid al-Haram, Mekka, Saoedi-Arabië.

Het is geen toeval dat de Amerikaanse schrijver Dave Eggers het machtige ICT-bedrijf bij San Francisco ‘de Cirkel’ heeft genoemd, in zijn roman The Circle (2013). Toen hij aan zijn boek begon, kende hij ongetwijfeld het ontwerp voor het nieuwe hoofdkantoor van Apple in het Californische Cupertino. Een half jaar voor zijn dood in oktober 2011 had Steve Jobs bekendgemaakt dat het nieuwe, door de Britse hightecharchitect Norman Foster ontworpen hoofdkwartier van Apple, een gigantische ring van vier etages zou worden. De diameter van de ring wordt 492,25 meter, ruim 60 meter langer dan de doorsnee van het gigantische Pentagon in Washington.

Behalve werkruimtes voor 13.000 werknemers omvat de superring onder meer een café-restaurant met 3.000 plaatsen, een theater met 1.000 stoelen en een fitnesscentrum – allemaal voorzieningen die Eggers de ‘campus’ van de Cirkel in zijn ICT-dystopie ook heeft gegeven. Zelfs de tuinen en boomgaarden die in het midden van de Applering zullen worden aangelegd, komen in het gebouwencomplex van de Cirkel voor.

„Het is een cirkel, dus elk deel is gebogen”, zei Jobs bij de presentatie van het ontwerp. „Dit is niet de goedkoopste manier om te bouwen.” Dat klopt. In 2011 ging Apple nog uit van een bouwsom van 5 miljard dollar, maar vorige week werd bekend dat de kosten op zullen lopen tot 7 miljard.

Het nieuwe hoofdkantoor van Apple heeft verschillende associaties opgeroepen. Het vaakst is het vergeleken met een ufo of een ruimteschip. Eén journalist vond het kantoor een ‘zilveren donut’. Door de grote tuin in het midden is het Applegebouw ook al een Arcadië, Walden of een ander utopisch oord genoemd.

Onopgemerkt bleef dat het Applekantoor juist precies het tegendeel van Arcadië is: Fosters ontwerp is niets anders dan een koepelgevangenis zonder koepel. Zoals in een koepelgevangenis alle cellen in het ronde bouwdeel zitten, zo worden ook op een na alle ruimtes die Apple nodig heeft, ondergebracht in de gigantische ring.

Eén bewaker die alles ziet

De koepelgevangenis is een uitvinding van de Engelse filosoof en sociale hervormer Jeremy Bentham (1748-1832). Jarenlang werkte Bentham in het kader van de verbetering van het gevangeniswezen aan de perfectionering van zijn ontwerp voor een ‘panoptische’ gevangenis. Hierin zou één bewaker vanuit een ‘inspectiehuis’ in het midden van de ring de hele gevangenis in de gaten kunnen houden. Omdat het bewakersverblijf voor de ramen lamellen zou krijgen, wisten de gevangenen niet of de bewaker ze nu wel of niet in het oog had. En dus zouden ze zich volgens Bentham gedragen alsof een alziend oog voortdurend op ze was gericht.

Bentham omschreef zijn panoptische gevangenis als „een fabriek om schurken eerlijk te maken”. Hij zag er een „nieuwe manier [in] om één geest de macht te geven over andere geesten, op een tot nu toe ongekende effectieve wijze”. Hij vond zijn panopticum daarom ook geschikt voor andere instituties waar toezicht belangrijk was, zoals scholen, sanatoria en gekkenhuizen.

Hoewel Bentham omstreeks 1800 de Britse regering wist te interesseren voor zijn ronde gevangenis, lukte het hem tijdens zijn leven niet er een te bouwen. Pas na zijn dood zijn overal in de westerse wereld koepelgevangenissen verschenen die in grote lijnen zijn ontwerp volgen. Alleen Nederland heeft al drie grote koepelgevangenissen, die aan het einde van de 19de eeuw in Haarlem, Breda en Arnhem werden gebouwd.

Jobs’ obsessie: transparantie

En nu krijgt Apple in Cupertino dan een superpanoptische gevangenis. Want niet alleen krijgt het hoofdkantoor in het midden van de ring een soort inspectiehuis in de vorm van een ronde glazen vergaderzaal, maar ook worden alle gevels van de ring van onder tot boven van glas. Terwijl de gevangenen in een koepelgevangenis zich in hun cellen tenminste ongezien weten, kunnen de medewerkers van Apple in de glazen reuzenring nooit ontsnappen aan het alziende oog van Steve Jobs.

Bauhausliefhebber Steve Jobs was geobsedeerd door transparantie. Als het om architectuur ging, was hij dan ook verzot op glas. In 2006 liet hij in New York al een geheel glazen kubus bouwen als entree van de nieuwe Apple Flagship Store. Om het entreegebouw zo doorzichtig mogelijk te maken, gebruikte de Amerikaanse architect Bohlin Cywinski Jackson een nieuwe, speciaal voor Apple ontwikkelde glassoort die zo sterk is dat het ook voor dragende constructies kan worden gebruikt. Zo kon de kubus van Apple totaal transparant worden. De winkel kreeg ook een geheel glazen trap, waarop Jobs en anderen in 2002 patent kregen en die nu in veel Apple Stores staat.

Ook de glazen gevels van het nieuwe hoofdkwartier van Apple in Cupertino worden buitengewoon doorzichtig. Vlak voor hij stierf bepaalde Jobs dat de naden van de enorme gekromde glasplaten niet dikker mochten worden dan 0,8 millimeter, terwijl in glasbouw een dikte van 3 millimeter normaal is. Het is een van de redenen dat het kantoor veel duurder wordt dan oorspronkelijk geraamd.

Jobs wilde niet alleen om esthetische redenen een zo transparant mogelijk hoofdkantoor. Zoals Bentham verwachtte dat in het panopticum boeven braveriken zouden worden, zo wilde ook Jobs het gedrag van de Applemedewerkers veranderen. De ronde vorm en de totale transparantie van het Applekantoor gaan de samenwerking bevorderen, dacht hij.

Alsof hij een oude communist is

Totale transparantie is ook het streven van Eggers’ de Cirkel, een ICT-bedrijf dat met een leidinggevende Bende van Veertig en een Raad van Wijzen doet denken aan de oude communistische partijen met hun Centrale Comités en Politbureaus. Doel van het bedrijf is dat camera’s overal op de wereld van iedereen alle activiteiten openbaar maken. Bij wijze van proef wordt Mae Holland, de ambitieuze hoofdfiguur van Eggers’ roman, uitgerust met een cameraatje op haar lijf dat al haar laten en doen toont aan haar volgers op sociale media.

„Gedraag je je beter of slechter als je wordt bekeken”, vraagt Bailey, een van de Wijzen, haar in een interview ten overstaan het personeel van de Cirkel. „Beter”, antwoordt Mae, als een gevangene in een panopticum. „Ik denk dat we beter kunnen worden. Ik denk dat we volmaakt kunnen worden, of bijna”, legt Bailey vervolgens uit, alsof hij een oude communist is die de Nieuwe Mens wil creëren. „En als we ons beste ik worden, zijn de mogelijkheden vrijwel onbegrensd. We kunnen elk probleem oplossen. We kunnen elke ziekte genezen, een einde maken aan de honger, alles, omdat we niet worden neergehaald door onze vele zwakheden, onze triviale geheimpjes, onze neiging kennis en informatie voor onszelf te houden. Eindelijk zullen we onze mogelijkheden verwezenlijken.”

De cirkel is de krachtigste vorm in het heelal, laat Eggers Bailey ook zeggen: „Er gaat niets boven, er kan niets aan verbeterd worden, iets perfecters bestaat niet.”

Naar verwachting wordt de perfecte cirkel van Apple in 2017 voltooid.