‘Europa, stop met mauwen. Legale migratie is een zegen’

Ex-manager van vluchtelingenkamp in Jordanië hekelt het Westen en prijst initiatieven migranten.

Kilian Kleinschmidt (midden) maakt een tour door vluchtelingenkamp al-Zataari in Jordanië, waar ruim 80.000 Syrische vluchtelingen wonen.

‘We moeten met migratie leren leven. Wereldwijd zijn er 230 miljoen mensen op drift. Het worden er steeds meer. Ook in Europa. Het heeft geen zin je ertegen te verzetten. Ze komen toch wel. Dus laten we ons erop instellen en het beste ervan maken! Haal de cityplanners erbij! Geef vluchtelingen computers!”

Meer dan 25 jaar heeft de Duitser Kilian Kleinschmidt (Essen, 1962) vluchtelingenwerk gedaan voor de VN. In Somalië, Pakistan, Soedan en Bosnië heeft hij drama gezien, op grote schaal. Maar hij zag ook iets anders: de tomeloze positieve energie die vrijkomt als je mensen die huis en haard onder dwang verlaten, hun gang laat gaan.

Kleinschmidt, die vorig jaar met vrouw en kind in Wenen neerstreek en sindsdien ministers en hulporganisaties adviseert, onder wie Lilianne Ploumen, was tot voor kort manager van het grootste opvangkamp voor Syriërs in Jordanië, al-Zaatari. Hij is een bevlogen mens, en niet van het romantische soort – eerder een doordouwer, iemand met honderd ideeën per minuut die er in een pak altijd ietwat verloren uitziet.

In een Weens collectief kantoor vol start-up-types met laptops vertelt deze man, die ooit op een motor naar Afrika scheurde zonder motorrijbewijs, waarom Europa anders moet gaan denken. Eerst praat hij over al-Zaatari, waar 80.000 Syriërs wonen. Ze noemden hem ‘de woestijnleeuw’. De Jordaanse regering en hulporganisaties, zegt Kleinschmidt, wilden alles tijdelijk inrichten.

„Alleen tenten. Geen elektriciteit. Niks mocht, alles was schaars. Donoren gaven 40 procent van wat ze hadden beloofd. Jordanië was de Syriërs liever kwijt dan rijk. Iedereen was gespannen en gefrustreerd. Toen ik kwam, waren er schermutselingen met de politie. Sommige Syriërs zaten er al jaren. Geen wonder dat velen naar Europa wilden. Ik veranderde alles. Ik liet ze zélf hun kamp inrichten. Ze bestraatten modderpaden, zetten tenten in een kring in plaats van op rij. Ze begonnen reisbureaus, kapperszaken, fietsenmakerijen en cateringbedrijven. Schermutselingen maakten plaats voor bedrijvigheid. al-Zaatari is geen ideale stad maar wel een échte stad, een stad die van hen is, een broedplaats voor innovatie en hi-tech. Als Europese politici vragen wat ze met vluchtelingen moeten, zeg ik: stop met klagen en mauwen over alles wat voorbij is en nooit terug komt, en ga in Zaatari kijken. Get the vibe. Ga aan de slag. Zo moet het. Ook in Europa.”

Kunt u die vibe op Europese politici overbrengen?

„Sommigen kijken je aan met een blik van: die is geschift. De Oostenrijkers, bijvoorbeeld. Het enige wat zij zeggen is: ‘We moeten migratie stoppen, we worden overstroomd’. Anderen reageren dolenthousiast. Op Duitse ministeries zeggen ze: ‘Welkom, wees zo ontwrichtend als je kunt’. In Brussel, bij president Juncker: zelfde verhaal. Ook in Den Haag begrijpen ze het. Ik was laatst bij minister Ploumen, voor een briefing met 70 ambtenaren. Wat een goede respons. Super!”

Zij zeiden niet: ‘We worden overstroomd’?

„Welnee. Ze begrijpen dat muren, blokkades en minimale opvang als afschrikmiddel niet werken. Ze snappen dat je duizend Griekse eilanden niet kunt dichtkitten. En dan nog: in Libië staan 200.000 mensen klaar om op bootjes te stappen. De Oekraïense maffia zet met een big smile nieuwe smokkelroutes over de Zwarte Zee op, met hulp van de Russen. Illegale migratie kun je alleen tegengaan met legale migratie. In Den Haag weten ze dat. Ik ben niet de eerste die dat vertelt. Iedereen raadt regeringen aan: laat vluchtelingen uit oorlogsgebied in hun eigen regio asiel in Europa aanvragen. Dan heb je alle tijd ze te registreren en te checken of hun verhalen kloppen. Komen ze in aanmerking, dan vlieg je ze naar Europa. Hetzelfde moet je doen met migranten. Waarom komen migranten hierheen, met gevaar voor eigen leven? Omdat er werk is in Europa. Duitsland heeft 600.000 banen te vergeven. Als je van de chaos met bootjes en smokkelaars af wilt, moet je dus óók arbeidsmigranten legaal laten komen. Adverteer die banen in Afrika, in het Midden-Oosten. Als iemand wordt aangenomen, mag hij komen. Met het vliegtuig.”

Werkvisa?

„Precies. En in Europa moet je migranten en vluchtelingen een plek in de samenleving geven. Geef ze een kans, velen pakken die met beide handen. Ze willen zich thuis voelen. Ze willen een beter leven. In al-Zaatari zaten veel Syriërs in een kale tent. Hun bezittingen hadden ze achtergelaten, maar op hun mobiele telefoon zaten ze alweer uit te zoeken hoe ze fonteinen konden bouwen. In zo’n tent, ja. Een Syriër is tevreden als hij thee kan drinken en shisha roken bij zijn eigen fontein. Ik heb nog nooit zoveel fonteinen gezien als daar in al-Zaatari. Er was nauwelijks water in het kamp, maar het klaterde overal uit die fonteinen. Ze regelden dat gewoon. Zo hadden velen ook elektriciteit, terwijl de VN geen geld hadden hen die te geven. Anders werkten hun telefoons niet. Ken je Dubai? Weet je wie daar de grondstoffenhandel beheersen? Nee? Somalische migranten! Somalië is de grootste leverancier van vee in de regio. Kamelen, geiten. Vanuit Mogadishu bepalen Somaliërs telefonisch de prijzen in Dubai met hun neven daar. Dit is de nieuwe wereld. Dubai is 80 procent immigranten. He is booming, dankzij migratie. Somalië ook: een deel van het geld dat migranten in Dubai verdienen sturen ze naar familie in Mogadishu.”

Stonden ze in Den Haag en Berlijn positief tegenover legale migratie?

„Zeker! Ze zijn openminded.

Dat zeggen ze niet hardop.

„Nee, maar achter de schermen zijn de Duitsers bezig 700.000 Syriërs legaal uit Turkije te halen. Zevenhonderd mensen per dag, beetje bij beetje, zodat je het aan beide kanten kunt managen. Italië doet het, Nederland zal het ook gaan doen. Canada heeft er 25.000 overgevlogen sinds Justin Trudeau premier is. ‘Welkom thuis’, zegt Trudeau, en geeft ze allemaal een Canadees paspoort. Europa moet dat ook doen. Als je mensen legaal laat komen, komen ze niet illegaal. Zo bepaal jij wie je binnenhaalt. Simpel uit te leggen aan burgers. Politici doen dat niet. Daardoor gaat het publieke discours in Europa de verkeerde kant op. Grote delen van Spanje en Italië staan leeg. Heel Europa urbaniseert zo snel dat ze op het platteland ziekenhuizen, scholen en postkantoren sluiten. Als daar vluchtelingen gaan wonen, kun je deze regio’s een geweldige impuls geven.’

Waarom zeggen politici publiekelijk andere dingen dan tegen u?

„Ze huiveren voor extreemrechts en durven alleen te zeggen dat de beste vluchteling de vluchteling is die niet komt. Europa is diep gezonken. Toen Kenia een stuk van Dadaab wilde ontruimen, het grootste vluchtelingenkamp ter wereld, hielden de Europeanen donderpreken: denk aan je internationale verplichtingen! Jullie schenden het vluchtelingenverdrag! Nu Europa zelf vluchtelingen krijgt, is ze niet in staat te doen wat ze destijds van de Kenianen vroeg: waardige opvang. We zijn verwend, arrogant en negatief. En we hebben onszelf ermee: migratie schept kansen en die laten we allemaal liggen.”

Welke kansen?

„In 2030, 2040 woont 75 procent van de wereldbevolking in steden. Alle steden vragen zich af: hoe organiseren we dat? Daar zit business in. Burgemeester Van der Laan van Amsterdam heeft zijn beste mensen naar Zaatari gestuurd om innovatieve methoden te bedenken voor riolering, huisvesting. Ik heb de virtual reality chief van Google rondgeleid. Bedrijven in Baden-Wurttemberg bouwen woonwijken in Koerdistan. Je hebt massa’s netwerken, zoals FabLab en Techfugees, die vluchtelingen en migranten wereldwijd service bieden, van driedimensionaal geprinte protheses tot huisvesting of contactadvertenties. Syriërs zijn handig met computers en doen geweldige uitvindingen. Silicon Valley zit er bovenop en investeert in incubators. In die kampen, ja. Vluchtelingen is niet iets tijdelijks, zoals iedereen dacht. Velen gaan nooit terug. Stadtlichkeit heeft de toekomst, niet Staatlichkeit. De gemiddelde vluchteling woont zeventien jaar in een kamp. Daar moet je het beste van maken.”

Migratie als miljardenindustrie?

„Met bom positieve energie erin.”

Hoe overtuigt u mensen hiervan?

„In Oostenrijk schuiven conservatieve provinciechefs alle vluchtelingen naar socialistische gemeenten, en andersom. Je moet lullen als brugman! Ik zit in talkshows en seminars, overal ter wereld. Ik probeer overal te helpen. Zo liepen dingen in een opvangcentrum vlakbij Wenen in de soep. Ik vroeg: ‘Waarom slapen er zovelen buiten?’ Zegt de gemeente: ‘Sorry, voorschriften’. Dan vertimmer je de boel een beetje en mag het opeens wel. Ik was geitenhoeder, dat helpt.”

Iedereen praat over meer ‘opvang in de regio’. Is dat goed?

„Natuurlijk. Ploumen was laatst in Zaatari. Als mensen zich daar kunnen ontplooien hebben ze minder reden naar Europa te komen. In 2014 waren ze bij het World Food Program zo blut, dat hooggeschoolden van de etenslijst werden geschrapt. Alsof hooggeschoolden geen honger hebben. Dat mag nooit meer gebeuren. We moeten veel meer noodhulp geven. Tegelijk moeten we ook anders tegen ontwikkelingshulp aankijken. Toen ik in Mogadishu zat, waren westerse donoren een jaar bezig een waterpomp op het marktplein te slaan. Nuttig: er was geen water. Maar toen kwamen de Turken. Zij zetten reisbureaus, computerbedrijven, winkelcentra en hotels neer. Turkish Airlines deed een paar vluchten per dag. Driemaal raden wie er profiteerde toen vrede uitbrak in Somalië. De beste ontwikkelingshulp is investeren in migratie.”