Recht & Onrecht

De Politiecolumn: Een rookverbod is geen rationele beslissing

De Stichting Eindspel Tabak bepleit een verbod op roken voor iedereen die wordt geboren na 1 januari 2017. Het percentage rokers is sinds 1970 gedaald van 60% tot 25%, maar het ontmoedigingsbeleid werkt niet voor dat laatste kwart. Om een rookvrij Nederland te bereiken is er, volgens de stichting, een algeheel verbod nodig.

De stichting heeft zich tot dusverre in haar beleidsvoorstellen vooral op gezondheidsoverwegingen gebaseerd. Om de argumenten extra kracht bij te zetten en de politiek te bewegen tot meer actie, worden daarnaast inmiddels de maatschappelijke kosten van het roken in stelling gebracht. Economisch onderzoekbureau SEO heeft, op verzoek van Eindspel Tabak, een analyse gemaakt van alle kosten en baten die in deze discussie een rol spelen. Het rapport hanteert drie scenario’s die uitkomen op respectievelijk 21, 33 en 43 miljard euro aan kosten per jaar. De kosten zijn dus hoger dan de baten. Daarom, schrijft SEO, moet de beslissing tot roken als een irrationele beslissing worden beschouwd en daarom moeten rokers tegen zichzelf worden beschermd. Het staat er echt. Uiteraard is dit koren op de molen van de stichting Eindspel Tabak. Als het zo duur is, moet de overheid er echt wat aan doen.

Er zijn twee redenen om vraagtekens te zetten bij deze redenering. De eerste heeft te maken met de kosten-batenanalyse. Die is voor een deel gebaseerd op reële kosten, dat zijn financiële stromen in echte euro’s, zoals zorgkosten. Voor een ander deel gaat het om geld als een fictieve rekeneenheid waar een bepaald bedrag als economische waarde wordt toegekend aan iets wat in principe niet in geld wordt uitgedrukt, zoals het verlies aan levensjaren of het genot van roken. Deze twee typen ‘kosten’ zijn moeilijk vergelijkbaar. Bovendien worden er in de economische onderzoekspraktijk sterk uiteenlopende bedragen gehanteerd voor dergelijke economische ‘belangen’, met uiteraard grote gevolgen voor de uitkomsten van de kosten-batenanalyses. Dat is zeker in dit rapport van belang. Immers, de belangrijkste kostenposten zijn het verlies aan levensjaren (in het middenscenario 22 miljard) en het verlies aan de kwaliteit van leven (11 miljard). Totaal 33 miljard, evenveel als de totale kosten van het gehele middenscenario.

Was men uitgegaan van lagere kosten voor een levensjaar of kwaliteit van leven, dan was roken een stuk goedkoper geweest en de beslissing om te roken minder irrationeel. Je kunt nog een stap verder gaan door te zeggen, dat de kosten-batenanalyse pas had geklopt als die als resultaat had opgeleverd dat 25% van de bevolking rookt. Maar belangrijker is natuurlijk, dat de beslissing om te roken veel niet-rationele elementen kent, zoals doorgaans elk menselijk besluit. Een economische kosten-batenanalyse heeft betrekking op zo’n klein stukje van de maatschappelijke werkelijkheid dat het ongeschikt is als basis voor welke politieke beslissing dan ook.

Het tweede vraagteken heeft te maken met het belang van een algeheel verbod om te roken. In de droom van Eindspel: een rookvrij Nederland. Met grote regelmaat willen allerlei organisaties het strafrecht inzetten om in hun ogen ongewenst gedrag te voorkomen, en vaak gaat de overheid daarin mee. Een verbod lijkt een rationele beslissing. Alsof je dan van het probleem af bent. Helaas is dat niet het geval. De ervaring leert dat het tegengaan van verslavingsgedrag door middel van het strafrecht geen of weinig effect sorteert. Daarvan zijn maar al te veel voorbeelden bekend. Wel leidt het tot negatieve bijwerkingen: teruglopen van inkomsten voor de staat, gevaar voor de gezondheid door oncontroleerbaar geknoei met het product, afnemend vertrouwen in politie en justitie omdat die nooit bij machte zijn het probleem op te lossen, smokkel om aan de illegale behoeften te voldoen en georganiseerde misdaad met al het daarbij behorende geweld.

Het ontmoedigingsbeleid van roken heeft de afgelopen decennia veel positievere effecten gehad dan het strafrechtelijke beleid tegen drugs - een vergelijkbare vorm van verslaving. Doorgaan met ontmoedigen lijkt al met al een stuk verstandiger.

 

De Politiecolumn wordt afwisselend geschreven door deskundigen uit wetenschap, bestuur en politie. Kees van der Vijver is  emeritus hoogleraar Politie- en Veiligheidsstudies aan de Universiteit Twente.

 

Blogger

Kees van der Vijver

Kees van der Vijver (1948), was hoogleraar Politie- en Veiligheidsstudies aan de Universiteit Twente, tevens directeur Instituut voor Maatschappelijke Veiligheidsvraagstukken van de UT. Daarvoor werkte hij als directeur Stichting Maatschappij en Veiligheid, commissaris van politie in Amsterdam, wetenschappelijk onderzoeker ministerie van binnenlandse zaken en koninkrijksrelaties en inspecteur van politie in Velsen.