Column

De noodknop

Sinds wanneer kennen wij het woord noodknop? En waar dient een noodknop voor? In deze rubriek citeer ik geregeld definities uit de Dikke Van Dale. Het is goed om een ijkpunt te hebben en de Dikke Van Dale geldt nu eenmaal als het meest gezaghebbende woordenboek voor het Nederlandse taalgebied. Maar het woord noodknop ontbreekt in dit woordenboek. Wel verwijst de digitale versie naar roodknop (‘een ras van zwarte aalbessen’).

Gelukkig hebben we Wikipedia. Dit naslagwerk onderscheidt twee typen noodknoppen. Door op de knop van type één te drukken bewerkstellig je een intercom- of telefoonverbinding met iemand op een andere locatie die vervolgens in actie kan komen. Het tweede type is een noodstopschakelaar, waarmee je een machine of voertuig kunt stopzetten.

Dertien Nederlandse wandelaars in Noorwegen maakten onlangs gebruik van een derde type noodknop: zij drukten bij herhaling op de ‘emergency button’ van een satelliettelefoon die reisgezelschappen ter plaatse meekrijgen omdat mobiele telefoons in sommige delen van Noorwegen geen bereik hebben. De satelliettelefoon geeft vervolgens alleen een noodsignaal af, samen met de coördinaten van de hulproep.

Het Noorse verhaal zorgde voor een tijdelijke, zorgwekkende devaluatie van het woord nood. De meeste mensen – ook de Noren – beschouwen nood als een levensbedreigende situatie. De wandelaars bleken het feit dat zij hun tocht vanwege hevige sneeuwval niet konden voortzetten, te interpreteren als een noodsituatie. Er was niemand gewond of bevroren, er was voldoende voedsel, ze hadden lekker zitten lezen, elkaar leren schaken – maar wel herhaaldelijk op een knop gedrukt waardoor reddingswerkers hún leven hadden moeten wagen in barre weeromstandigheden.

Vroeger hoorde je weleens: „Waar is hier het toilet, ik heb hoge nood.’’ Dáár deed deze wandelaarsnood mij aan denken.

De geschiedenis van de noodknop is bij mijn weten nog niet in kaart gebracht. Taalkundig gezien ligt de noodknop in het verlengde van de noodklok en noodbel, maar de knop heeft andere functies. Hoogstwaarschijnlijk is noodknop een vertaling van het Engelse emergency button. Zonder enige twijfel was de mechanische noodstopschakelaar er eerder dan de noodknop-met-spraakverbinding, want dat is nu eenmaal modernere techniek.

De mechanische noodknop is een kind van de industriële revolutie, een poging van de mens om machines de baas te blijven. In het Engels is emergency button in het midden van de negentiende eeuw voor het eerst aangetroffen, noodknop vond ik voor het eerst in een fotobijschrift in De Sumatra Post van 1929. We zien een Nederlandse ingenieur bij een groot paneel met negen hendels staan: een ampèremeter die indertijd in gebruik werd genomen door radio ‘Holland-Indië’. Volgens het bijschrift zweefde de hand van de ingenieur „boven de noodknop waarmede ineens alles uitgeschakeld wordt, wanneer de belastingproef de krachten van den zender te boven dreigt te gaan’’.

Overigens was men toen al veel langer vertrouwd met de noodrem. Op treinen was dat aanvankelijk een koperen draad, gespannen aan de buitenzijde van de trein boven het portierraam. „Het spreekt vanzelf’’, meldde het Algemeen Handelsblad in 1886, „dat de Spoorwegmaatschappij het middel slechts in de uiterste gevallen wenscht te zien aangewend.’’

De betekenis van ‘uiterste gevallen’ lijkt steeds verder te verwateren