Umberto Eco, de geleerde die 007 en ‘Casablanca’ begreep

Vijftigduizend boeken had cultuurwetenschapper en romanschrijver Umberto Eco, die vorige week overleed, verzameld in zijn huisbibliotheek in Milaan. Maar hij keek ook graag televisie, vooral detectives en politieseries zoals Starsky and Hutch, CSI, Miami Vice en zijn grote favoriet Columbo. „Ik denk dat er geen serieuze geleerden bestaan die niet graag televisiekijken”, zei Eco in een interview met The Paris Review. „Ik ben alleen de enige die het gewoon opbiecht.” De auteur van De naam van de Roos was een eminente kenner van de cultuur van de Middeleeuwen, maar ook van James Bond, Peanuts, de strip van Charles M. Schulz, en Superman. Eco onderscheidde ooit twee soorten cultuurbeschouwers: ‘apocalyptische intellectuelen’ die met afgrijzen naar popcultuur kijken en het einde van de ‘hoge beschaving’ verkondigen. En ‘integrale intelectuelen’ die de massacultuur juist kritiekloos omarmen en toejuichen. Eco zelf hanteerde een fijnmazigere benadering tussen die twee uitersten.

Eco was een van de eersten die een ernstige beschouwing wijdde aan de Bondromans van Ian Fleming. Elk Bondverhaal had volgens Eco hetzelfde stramien. Bond moet altijd acht etappes afleggen. Hij krijgt een gevaarlijke opdracht van zijn chef M (1), de schurk vertoont zich aan Bond (2), dan volgt de eerste confrontatie met de slechterik (3), er verschijnt een nieuwe vrouw in zijn leven (4), Bond verleidt de vrouw (5), de schurk weet Bond te overmeesteren en martelt Bond (6), Bond verslaat schurk (7), Bond herstelt van zijn gevaarlijke avontuur met de nieuwe vrouw, die hij ook weer zal verliezen (8).

Beroemd is ook Eco’s beschouwing over filmklassieker Casablanca. Waarom kreeg juist die film met Humphrey Bogart en Ingrid Bergman zo’n cultstatus, met fans die de hele film uit hun hoofd kennen? De film moet in ieder geval wat gebreken vertonen. Een perfecte film is zelden een cultfilm.

Volgens Eco is Casablanca eerder een kitscherige, stuurloze film. De film bestaat volgens hem uit louter clichés (vriendelijker: archetypen) die per scène wisselen: van avonturenfilm naar exotische romance, film noir en oorlogsfilm. Casablanca is geen film, Casablanca bestaat uit alle films tegelijk. „Twee clichés in een film zijn bespottelijk, maar honderd clichés tegelijk die elkaar ontmoeten en gaan dansen zijn ontroerend”, schrijft Eco. Casablanca mag dan geen grote kunst zijn, maar dat was voor Eco geen reden om de film niet interessant te vinden.

is filmredacteur