‘Patiënten zijn vaak in staat zelf het dodelijk middel te nemen’

Mensen die euthanasie willen, moeten dat vaker zelf doen, zegt voormalig lid toetsingscommissie euthanasie.

Huiskamer van 90-plusser Pieter Maarten Jiskoot die figureert in de documentaire 'Tot het bittere eind'van Nan Rosens. Die film wordt vertoond op regiobijeenkomsten van de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). De foto werd gemaakt op 15 december 2015. Foto Werry Crone/Hollandse Hoogte

Theo Boer (55), hoogleraar ethiek van de zorg, draait er niet omheen. Ja, zegt hij, het ís ingrijpend en eng om zelfdoding te plegen. Maar, zegt Boer: „Die zware verantwoordelijk moeten mensen liefst zélf nemen. Wie niet meer wil leven, zal dat bij voorkeur zelf ten uitvoer moeten brengen. Je moet een ander daar zo min mogelijk mee belasten.”

Negen jaar lang was Theo Boer lid van een van de regionale toetsingscommissies euthanasie. In 2014 stopte hij, mede omdat hij steeds vaker twijfelde aan de euthanasiepraktijk. In zijn ogen werd euthanasie soms te makkelijk gevraagd, gegeven én door de toetsingscommisises goedgekeurd. Dit standpunt bracht hij naar buiten in verschillende media, en sindsdien is Boer een prominent en veelgehoorde stem in het euthanasiedebat. In 2014 kregen ruim 5.300 mensen euthanasie; meer dan twee keer zoveel dan tien jaar eerder. Boer is geen tegenstander van euthanasie. Voor mensen die ondraaglijk en uitzichtloos lijden – die criteria worden ook in de euthanasiewet (2002) genoemd – kan het een goede oplossing zijn. Maar laat die mensen het wel zélf doen, als dat nog mogelijk is, vindt Boer.

De keuze was daarom niet moeilijk, toen het wetenschappelijk instituut van de ChristenUnie hem vroeg om de jaarlijkse Groen van Prinstererlezing te verzorgen. Woensdag zal hij in Utrecht spreken over de eigen verantwoordelijkheid bij beslissingen over het levenseinde. Zijn stelling: ‘Het is tijd voor autonomie 2.0: de medische bemoeienis bij deze hoogstpersoonlijke keuze moet zo beperkt mogelijk zijn.’

Waarom betoogt u dit?

„Autonomie betekent dat mensen vrij zijn om beslissingen over hun eigen leven te nemen. In Nederland is een wens om actieve levensbeëindiging vrijwel automatisch een verzoek aan een arts om dat te effectueren. Het past meer bij deze tijd om autonomie om te verbinden met eigen verantwoordelijkheid. In veel gevallen zijn patiënten nog goed in staat zélf het dodelijke middel tot zich te nemen. Bovendien zou het druk wegnemen bij artsen.”

De arts heeft juist een hoofdrol, omdat de dokter een veiligheidsklep vormt.

„Dat klopt. Daarom ben ik er ook niet voor dat de dokter een recept uitschrijft en zich uit de voeten maakt. Hij moet bij de zelfdoding aanwezig blijven. Ik vind het desondanks belangrijk dat iets zo ingrijpend als zelfdoding, ook zelfdoding moet blijven. De indruk moet worden vermeden dat we als samenleving de dood van onze medeburgers organiseren. Dat vind ik, eerlijk gezegd, levensgevaarlijk. Het is ook de reden dat andere landen Nederland niet navolgen en in plaats daarvan alleen hulp bij zelfdoding mogelijk maken.”

Maakt zo’n verandering het écht minder zwaar voor de dokter? Die blijft immers sterk betrokken.

„Dat klopt. Maar die last is minder dan wanneer je het leven van een ander actief beëindigt. Het is niet zonder betekenis dat de strafmaat voor een verkeerde euthanasie bijna drie maal zo hoog is als die voor een verkeerde hulp bij zelfdoding. De logica daarachter is dat er minder kans is op misbruik als de patiënt het dodelijke middel zelf inneemt. Dat is de beste manier om écht zeker te weten dat de patiënt weet wat er gaande is en ook echt wil sterven.

Ik denk ook dat mensen een sterkere eigen regie krijgen, als ze zelf verantwoordelijk worden voor hun dood. In een enkel geval leidt dat er wellicht toe dat de patiënt terugschrikt. Als een patiënt aarzelt om het zelf te doen, is er misschien toch nog iets wat die patiënt aan het leven bindt.”

Toen u in 2014 stopte bij de toetsingscommissie, was u strijdbaar. U zei: ouderen willen aftakeling niet meer accepteren, daar moeten we iets aan doen als samenleving. Nu zegt u: laat mensen hun dood in eigen hand nemen, als ze dat willen. Is de strijdbaarheid van destijds verdwenen?

„Nee, nee, helemaal niet. Als iemand het zelf moet regelen, hetzij door versterving, hetzij door weigering van medicatie, hetzij door een actievere route...dat betekent dat de drempel hoger wordt. Mensen worden gedwongen nóg beter te overwegen of het leven echt niet meer de moeite waard is. Je eigen levenseinde veroorzaken heeft een enorme drempel. Die is veel hoger dan wanneer een arts zegt: ik ga dit voor u regelen.”

    • Enzo van Steenbergen