NS volgt politiek: weg met winkels

Aandeelhouder Dijsselbloem laat zich gelden bij NS. Hij wil dat NS zich beperkt tot de kerntaak.

Illustratie Stella Smienk Illustratie Stella Smienk

Nog voordat de nieuwe koers van NS dinsdagmiddag werd gepresenteerd, waren de eerste kritische reacties al binnen. Vakbond FNV Spoor vreest voor verslechtering van de arbeidsvoorwaarden van werknemers in stationswinkels als NS de winkels afstoot. Reizigersorganisatie Voor Beter OV keert zich tegen de verkoop van busbedrijf Qbuzz omdat de bus belangrijk is voor de ambitie van NS om reizigers van deur tot deur te vervoeren. In Den Haag maken ze zich al zorgen: wat gebeurt er met stadsvervoerder HTM, waar NS 49 procent eigenaar van is?

Maandag lekten de hoofdlijnen uit van de ‘strategische heroriëntatie’ van het spoorbedrijf. NS gaat zich concentreren op vervoer over het hoofdrailnet en stopt met de exploitatie van stationswinkels en met regionaal trein- en busvervoer. Bij de NS-winkels werken in totaal 4.600 mensen (onder wie veel studenten met bescheiden aanstellingen). Bij busbedrijf Qbuzz, actief in vier provincies, werken ruim 1.800 mensen. De nieuwe winkelexploitanten en buseigenaar bepalen of zij hun baan zullen behouden. De winkelpanden blijven in bezit van NS.

De koerswijzing is in lijn met de wens van de enig aandeelhouder van NS, minister Dijsselbloem van Financiën. Na de fraude bij de aanbesteding van het openbaar vervoer in Limburg, voorjaar 2015, drong hij aan op een morele en strategische herbezinning bij NS. Zowel voormalig topman Timo Huges als Dijsselbloem lieten vorig jaar al weten dat NS mogelijk afstand moest gaan doen van nevenactiviteiten als busvervoer en ‘hamburgers bakken’.

Meer aandacht voor de kerntaak van NS, vervoer over het hoofdrailnet, ligt voor de hand. Reizigers zijn ontevreden over afnemende punctualiteit en te volle en vieze treinen. De prestaties van de IC Direct, de opvolger van de mislukte Fyra op de hogesnelheidslijn tussen Amsterdam en Breda, zijn onder de maat. Zonder verbetering van de IC Direct dreigt NS de cruciale hsl-concessie kwijt te raken. De NS-lobby om dat te voorkomen is in volle gang, zowel bij aandeelhouder Dijsselbloem als bij de concessieverlener, staatssecretaris Dijksma (ook PvdA) van Infrastructuur en Milieu.

Boetedoening

Het afstoten van taken ligt echter niet per se voor de hand en kan makkelijk worden uitgelegd als boetedoening voor gemaakte fouten. NS-concurrenten Arriva en Connexxion pleiten al langer voor het weren van NS bij regionale aanbestedingen, omdat alleen zonder de dominante NS sprake zou zijn van een gelijk speelveld. Veel politieke partijen volgen dit pleidooi, ook al is er zonder NS in de regio minder concurrentie.

Ook de voorgenomen verkoop van Qbuzz lijkt een direct gevolg van de Limburgse onregelmatigheden. Het dochterbedrijf dat betrokken was bij de fraude die NS vorig jaar in een crisis stortte, wordt opgeofferd. Topman Roger van Boxtel heeft genoeg Haagse ervaring om te weten hoeveel concessies hij moet doen om iets anders, bijvoorbeeld behoud van de hsl-concessie, gedaan te krijgen.

Kortom: de koerswijziging laat zich beter verklaren uit politieke wenselijkheid dan uit bedrijfseconomische ratio. De financiële gevolgen zijn waarschijnlijk aanzienlijk. De NS-jaarrekening vermeldt niet hoeveel winst er wordt behaald met de winkels, maar ze zorgden in 2015 voor 400 miljoen euro omzet, op een totale omzet van 5 miljard euro.

Een ingewijde verwacht dat NS bij het afstoten van de winkels min of meer quitte zal spelen: het verlies aan inkomsten wordt gecompenseerd door minder personeelskosten en inkomsten uit verhuur. De huurprijzen zijn hoog, de winkelpanden zitten op uitstekende locaties.

Dat neemt niet weg dat NS afstand doet van een goedlopend bedrijfsonderdeel, zonder duidelijk motief.

    • Mark Duursma