Neanderthalers gebruikten reeds aanmaakblokjes

Zeer waarschijnlijk wisten Neanderthalers al dat brandhout sneller vlamvat als je er gruis van mangaandioxide overheen strooit.

Neanderthalers stookten misschien vuur met aanmaakblokjes van mangaandioxide. In Neanderthalerkampen zijn al vaak brokjes mangaandioxide gevonden. Een team van Leidse archeologen liet maandag in Scientific Reports zien dat brandhout eerder vlam vat als je het besprenkelt met gruis van dit metaal.

De Neanderthaler was een stevig gebouwde menssoort die in Europa en Azië leefde. Ongeveer 45.000 jaar geleden stierven de Neanderthalers uit, precies rond de tijd dat moderne mensen (Homo sapiens) Europa bereikten.

Neanderthalers waren dol op mangaandioxide. Bij een Neanderthalergrot in Pech-de-l’Azé in de Dordogne zijn bijvoorbeeld tientallen blokjes van het metaal gevonden, bij elkaar 750 gram. De Neanderthalers van Pech-de-l’Azé vermaalden het mangaandioxide tot poeder: er zijn maalstenen gevonden die met zwart mangaan zijn bedekt.

Tot nu toe dachten archeologen dat Neanderthalers mangaandioxide gebruikten als pigment. Mangaanerts heeft een intense, zwarte kleur. Homo sapiens gebruikte 40.000 jaar later mangaanerts om de zwarte vegen van de rotstekeningen in Lascaux te maken. Neanderthalers maakten geen rotstekeningen, maar ze zouden misschien hun lichamen met mangaan hebben versierd, was het idee.

Onbevredigend

Het Leidse team van archeologen vond die verklaring onbevredigend. Houtskool is makkelijker te verkrijgen dan het veel zeldzamere mangaandioxide én even zwart. Moderne jagers-verzamelaars gebruiken vrijwel altijd houtskool als zwart pigment, en nooit mangaandioxide.

Masterstudent Peter Heyes ging samen met zijn begeleider Marie Soressi op zoek naar alternatieve toepassingen van mangaandioxide. Heyes promoveerde eerder als materiaalwetenschapper en werkte daarna dertig jaar in de Britse verpakkingsindustrie.

Heyes verhitte houtschaafsel met en zonder mangaandioxide. Mét mangaan vloog het schaafsel al bij 250 graden Celsius in brand, zonder ontvlamde het nog niet bij 350 graden Celsius. Het mangaandioxide liet het hout bovendien sneller branden. Mangaandioxide is een verbinding van mangaan en zuurstof. In smeulend hout komt het zuurstof bij lage temperaturen vrij, wat het vuur aanwakkert.

In deze video zie je hout branden mét (rechts) en zonder mangaandioxide (links)

Neanderthalers beheersten het vuur al zeker 200.000 jaar geleden, maar hoe ze vuur maakten is onbekend. Sloegen ze vonken van vuursteen? Gebruikten ze tondel? Onderzoekers weten het niet. „Vuur is vluchtig en laat weinig sporen na, daarom is het voor ons archeologen zo lastig om te onderzoeken”, zegt Soressi. Het mangaandioxide is een van de eerste grondstoffen met een duidelijke toepassing bij het stoken van vuur.

De sterkste aanwijzing dat Neanderthalers mangaan als aanmaakpoeder gebruikten is dat ze specifiek mangaandioxide verzamelden. Andere zuurstofhoudende mangaanertsen, die de ontbrandingstemperatuur van hout niet verlagen, lieten ze links liggen. Moderne mensen gebruikten die andere mangaanverbindingen wél om mee te schilderen.

Het is niet intuïtief dat mangaandioxide helpt bij het stoken van vuur. De brokjes en poeders zijn zelf niet ontvlambaar. Neanderthalers moeten dus een rijke kennis hebben gehad van vuur en dit materiaal, concluderen de onderzoekers.