Media kwamen rond misbruik in kerk laat op gang

De Oscar voor beste film ging naar Spotlight. Maar hoe realistisch is ‘Spotlight’ als het gaat om de rol van de media?

Regisseur van Spotlight, Tom McCarthy, met de Oscar voor beste script. foto Danny Moloshok / Reuters

Welke rol speelden media in de onthullingen over misbruik? Onderzoeksjournalistiek was fundamenteel voor het blootleggen van de grootschaligheid van het misbruik en de bijbehorende doofpotcultuur. Het bleek om meer te gaan dan afzonderlijke gevallen. ‘Spotlight’ laat zien hoe reporters van The Boston Globe jaarboeken van het bisdom gebruikten om patronen bloot te leggen. Als priesters werden betrapt, werden slachtoffers afgekocht, gingen de geestelijken tijdelijk met ziekteverlof om even later weer elders te worden aangesteld.

Ook in andere landen waar affaires vroeg in de media kwamen, zoals Canada en Ierland, vergde het blootleggen van het systeem achter het leed systematisch werken van journalisten. Bracht een reportage de zaak eenmaal als een sneeuwbal aan het rollen, dan volgde vaak een lawine aan publicaties.

Artikelen over misbruik in instellingen in Duitsland zetten Robert Chesal van de Wereldomroep en Joep Dohmen van NRC op het spoor van de internaten van de salesianen van Don Bosco. Na de eerste publicatie over misstanden daar kwam net als destijds in Boston een stortvloed aan reacties los.

De blijvende publicitaire druk maakte dat de kerk moest gaan bewegen. Het afdoen van misbruik als „betreurenswaardige incidenten” volstonden niet langer. Er kwam een meldpunt, een onafhankelijke commissie onder leiding van Wim Deetman en er werden voor miljoenen euro’s aan schadevergoedingen uitgekeerd.

Was het nieuw?

Was misbruik binnen de katholieke kerk iets nieuws?

Nee. Het is zo oud als het instituut zelf. Al in een handleiding voor kerkelijke leiders uit de tweede eeuw na Christus stond: „Gij zult geen misbruik van jongens maken, noch iets doen wat hier op lijkt.”

In de praktijk trad de kerk vaak mild op. De doofpotcultuur was zo sterk dat bij interne klachtenprocedures de geheimhouding centraal stond. Slachtoffers, getuigen en juristen moesten naar buiten toe zwijgen. Deden ze dat niet, dan dreigde excommunicatie.

Waarom pakten de media het thema dan niet eerder op?

Zoals gezegd werd lang aangenomen dat het om incidenten ging. Zeker in gebieden met een katholieke hegemonie bestond ook nog lang een verknoping tussen de kerk en de media. De fragmenten in Spotlight waarin de bisschop van Boston en mannen uit de kringen rondom hem druk uitoefenen op de hoofdredacteur en journalisten staan voor bestaande praktijken.

Het kwam ook voor dat media net niet raakten aan de kern van de problemen. NRC Handelsblad publiceerde in 2001-2002 al een reeks artikelen over misbruik in de rooms-katholieke kerk, maar richtte zich toen vooral op misstanden in parochies. Het maakte wel behoorlijk wat reacties los, maar onvergelijkbaar met de stroom van getuigenissen die volgde op verhalen over daders en slachtoffers in tehuizen. Logisch, blijkt uit de inmiddels gemaakte inventarisatie van meldingen. In twintig procent van de gevallen gaat het om misbruik binnen parochies, bij de overige tachtig procent om misbruik op kostscholen.

Waarom gingen de slachtoffers pas zo laat praten?

Met de ontkerkelijking vielen velen wel van hun geloof, maar dat betekende niet dat de bijbehorende manier van denken meteen helemaal verdween. Dat had tijd nodig.

Slachtoffers raakten bovendien op een zekere leeftijd. Ze gingen met pensioen en nu ze volop tijd hadden en gingen terugkijken, drukte in veel gevallen het nooit verwerkte leed harder dan ooit tevoren.

Hoe staat het nu met de aandacht voor misbruik in de rooms-katholieke kerk? In veel westerse landen hebben behalve journalisten ook onderzoekscommissies, rechters en kerkelijke klachteninstanties zich gebogen over misbruikzaken. Maar in zeer katholieke landen als Italië en in de Derde Wereld wordt veel van het leed nog met de mantel der liefde bedekt.

Paus Franciscus is scherper dan zijn voorgangers over misbruik. Hij heeft de straffen aangescherpt en verjaringstermijnen verlengd. Tegelijkertijd bestaat binnen de kerk nog altijd een neiging tot zwijgen. De kerk in Nederland hoopt op zijn laatst in september de laatste schadeprocedures af te ronden.